Skip to content
กลับไปยังผลการค้นหา

Extended X-ray Absorption Fine Structure (EXAFS)

ผู้เสนอ
Edward Stern
ปี
1971
ประเภท
Synchrotron technique
กลุ่มวิธี
X-ray Spectroscopy

ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ

ขนาดตัวอักษร

ใช้ทำอะไร?

Extended X-ray Absorption Fine Structure (EXAFS) เป็นเทคนิคสเปกโทรสโกปีรังสีเอกซ์แบบซินโครตรอนที่ใช้วัดโครงสร้างเชิงเรขาคณิตและอิเล็กทรอนิกส์เฉพาะที่รอบอะตอมเฉพาะในวัสดุผลึกหรืออสัณฐานใดๆ EXAFS ซึ่งค้นพบโดย Sayers, Stern และ Lytle ในปี 1971 สามารถเปิดเผยระยะห่างระหว่างอะตอม จำนวนการจัดเรียง และความไม่เป็นระเบียบในสภาพแวดล้อมของอะตอมได้ โดยการวิเคราะห์การแกว่งกวัดของสเปกตรัมการดูดกลืนรังสีเอกซ์เหนือขอบการดูดกลืน

แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ

เมื่อโฟตอนรังสีเอกซ์ถูกดูดกลืนโดยอิเล็กตรอนแกนกลางของอะตอม คลื่นที่แผ่ออกของโฟโตอิเล็กตรอนจะถูกกระเจิงโดยอะตอมข้างเคียง คลื่นที่กระเจิงเหล่านี้จะแทรกสอดกับคลื่นที่แผ่ออก ทำให้เกิดการแกว่งกวัด (wiggles) ในค่าสัมประสิทธิ์การดูดกลืนรังสีเอกซ์เหนือขอบการดูดกลืน ความถี่และแอมพลิจูดของการแกว่งกวัดเหล่านี้ขึ้นอยู่กับระยะห่าง จำนวนการจัดเรียง และชนิดของอะตอมข้างเคียง การวิเคราะห์การแกว่งกวัดจะทำให้ได้ฟังก์ชันการกระจายตัวในแนวรัศมี (radial distribution function) ซึ่งแสดงจำนวนอะตอมที่ระยะห่างต่างๆ จากอะตอมกลาง

ประวัติศาสตร์

Sayers, Stern และ Lytle พัฒนา EXAFS ในช่วงต้นทศวรรษ 1970 โดยใช้แหล่งกำเนิดซินโครตรอนยุคแรก เทคนิคนี้ถูกนำมาใช้ในตอนแรกเพื่อศึกษาวัสดุที่ไม่เป็นระเบียบและตัวเร่งปฏิกิริยาที่การตกผลึกไม่สามารถทำได้ การยอมรับในศักยภาพของ EXAFS เกิดขึ้นในช่วงทศวรรษ 1980-1990 เมื่อซินโครตรอนรุ่นที่สามให้ลำแสงรังสีเอกซ์ที่มีความเข้มสูง EXAFS กลายเป็นเทคนิคมาตรฐานสำหรับการจำแนกลักษณะตัวเร่งปฏิกิริยา โลหะวิทยา และวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม การปรับปรุงรวมถึง EXAFS ที่ขึ้นกับโพลาไรเซชัน (polarization-dependent EXAFS) และ EXAFS ความละเอียดสูง (HR-EXAFS) ได้ขยายขอบเขตของเทคนิค

ควรใช้เมื่อใด

นำ EXAFS ไปใช้เพื่อกำหนดโครงสร้างอะตอมเฉพาะที่ในวัสดุที่ไม่มีความเป็นผลึกในระยะยาวหรือไม่มีความสำคัญ เช่น ตัวเร่งปฏิกิริยาอสัณฐาน แก้ว โลหะผสมที่ไม่เป็นระเบียบ และตำแหน่งโลหะในโปรตีนและเอนไซม์ EXAFS สามารถเลือกจำเพาะธาตุ (element-selective) และตรวจสอบชั้นการจัดเรียงอะตอมที่หนึ่งและสอง จำเป็นต้องเข้าถึงเส้นลำแสงซินโครตรอน

ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา

  • ต้องใช้รังสีซินโครตรอน การเข้าถึงเส้นลำแสงมีจำกัดและมีค่าใช้จ่ายสูง
  • ธาตุที่มีเลขอะตอมต่ำ (< Ca): สัญญาณ EXAFS อ่อนลง เทคนิคมีความไวต่ำสำหรับอะตอมเบา
  • การตีความกำกวมเมื่ออะตอมที่คล้ายกันอยู่ในตำแหน่งที่ใกล้เคียงกัน
  • การกระเจิงหลายครั้ง (Multiple scattering) ที่พลังงานสูงทำให้การวิเคราะห์ซับซ้อนสำหรับอะตอมหนักและระยะทางที่ไกล

เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้

จุดแข็ง

  • จำเพาะธาตุ: เลือกชนิดอะตอมหนึ่งชนิด หลีกเลี่ยงการรบกวนจากธาตุอื่น
  • ไม่จำเป็นต้องมีความเป็นผลึก: ใช้ได้ดีกับผลึก แก้ว และวัสดุอสัณฐาน
  • เปิดเผยเรขาคณิตการจัดเรียง: ดึงระยะห่างและจำนวนการจัดเรียงจากสแกนเดียว
  • ข้อมูลโครงสร้างเฉพาะที่: ตรวจสอบระยะ 1-3 อังสตรอมรอบอะตอมที่ดูดกลืน

การประยุกต์ใช้

  • การกำหนดโครงสร้างตัวเร่งปฏิกิริยา: เปิดเผยการจัดเรียงเฉพาะที่ของตำแหน่งโลหะในตัวเร่งปฏิกิริยาต่างเนื้อ (heterogeneous catalysts) ระหว่างการทำงานแบบ in situ
  • โลหะวิทยาและวิทยาศาสตร์วัสดุ: การกำหนดอันดับระยะสั้น (short-range order) ในโลหะผสมและโลหะอสัณฐาน
  • ธรณีเคมีและวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม: การวัดสภาพแวดล้อมการจัดเรียงของโลหะปริมาณน้อย (As, Pb, Hg) ในตัวอย่างดินและน้ำใต้ดิน
  • ชีวเคมี: การอธิบายเรขาคณิตของตำแหน่งโลหะในโลหะโปรตีน (copper oxidases, iron-sulfur clusters) โดยไม่ต้องตกผลึก

วิธีการทำงาน

วิธีการทำงาน

1

ลำแสงรังสีเอกซ์ซินโครตรอนที่ปรับความยาวคลื่นได้จะถูกส่งไปยังตัวอย่าง โดยวัดการดูดกลืนรังสีเอกซ์ตามฟังก์ชันของพลังงานโฟตอนที่บริเวณขอบการดูดกลืนและเหนือขอบการดูดกลืน

2

การดูดกลืนพื้นหลังที่เรียบจะถูกจำลองและหักออก เหลือเพียงการแกว่งกวัดโครงสร้างละเอียดเหนือขอบการดูดกลืน

3

การแกว่งกวัดจะถูกแปลงเป็น k-space (wavenumber) และทำการแปลงฟูเรียร์ (Fourier-transform) เพื่อให้ได้ฟังก์ชันการกระจายตัวในแนวรัศมี

4

การทำนายเชิงทฤษฎีสำหรับการจัดเรียงอะตอมที่แตกต่างกันจะถูกนำไปปรับให้เข้ากับข้อมูลการทดลอง

5

การปรับค่า (Fitting) จะให้ค่าจำนวนการจัดเรียง ระยะห่างระหว่างอะตอม และพารามิเตอร์ความไม่เป็นระเบียบรอบอะตอมกลาง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • การตีความจำนวนการจัดเรียง EXAFS มากเกินไปโดยไม่มีการยืนยันจากการเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์หรือกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องผ่าน
  • การละเลยผลกระทบของความไม่เป็นระเบียบจากความร้อน ซึ่งทำให้พีคกว้างขึ้นและลดแอมพลิจูด
  • การเปรียบเทียบโครงสร้างที่ได้จาก EXAFS กับข้อมูลผลึกโดยไม่คำนึงถึงช่วงเวลาที่แตกต่างกัน (EXAFS เฉลี่ยตามเวลา ผลึกคงที่)

คำถามที่พบบ่อย

อะไรคือความแตกต่างระหว่าง EXAFS และ XANES?

XANES (X-ray Absorption Near Edge Structure) ตรวจสอบบริเวณภายในประมาณ 50 eV ของขอบการดูดกลืน และเปิดเผยสถานะออกซิเดชันและความสมมาตรเฉพาะที่ EXAFS ตรวจสอบ 50-1000 eV เหนือขอบการดูดกลืน และเปิดเผยระยะห่างระหว่างอะตอมและจำนวนการจัดเรียง XANES มีความละเอียดเชิงพื้นที่ต่ำกว่า แต่ใช้เวลาในการวัดน้อยกว่า

EXAFS กำหนดจำนวนการจัดเรียงได้อย่างไร?

แอมพลิจูดของการแกว่งกวัดใน EXAFS เป็นสัดส่วนกับจำนวนอะตอมที่กระเจิงที่ระยะห่างที่กำหนด การปรับแบบจำลองเชิงทฤษฎีให้เข้ากับข้อมูลจะให้ค่าจำนวนการจัดเรียง (จำนวนเพื่อนบ้าน) ที่แต่ละชั้นระยะห่าง

EXAFS สามารถแยกแยะระหว่างอะตอมที่แตกต่างกันในระยะห่างเดียวกันได้หรือไม่?

ไม่สมบูรณ์ แต่ธาตุที่มีเลขอะตอมต่างกันจะกระเจิงรังสีเอกซ์ด้วยความแรงและเฟสชิฟต์ที่ต่างกัน ด้วยการวิเคราะห์อย่างระมัดระวังและการเปรียบเทียบกับสารอ้างอิง สามารถแยกแยะชนิดของอะตอมข้างเคียงได้บางส่วน การเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์ให้การระบุธาตุที่แน่นอน

วิธีการที่เกี่ยวข้อง

แหล่งอ้างอิง

  1. Sayers, D. E., Stern, E. A., & Lytle, F. W. (1971). New technique for investigating noncrystalline structures: Fourier analysis of the extended X-ray absorption fine structure. Physical Review Letters, 27(18), 1204-1207.

    เปิดเอกสารอ้างอิง DOI
    คัดลอกแล้ว
  2. Stern, E. A., Sayers, D. E., & Lytle, F. W. (1975). Extended x-ray-absorption-fine-structure technique. Physical Review B, 11(12), 4836-4846.

    เปิดเอกสารอ้างอิง DOI
    คัดลอกแล้ว