Extended X-ray Absorption Fine Structure (EXAFS)
- ผู้เสนอ
- Edward Stern
- ปี
- 1971
- ประเภท
- Synchrotron technique
- กลุ่มวิธี
- X-ray Spectroscopy
ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ
ใช้ทำอะไร?
Extended X-ray Absorption Fine Structure (EXAFS) เป็นเทคนิคสเปกโทรสโกปีรังสีเอกซ์แบบซินโครตรอนที่ใช้วัดโครงสร้างเชิงเรขาคณิตและอิเล็กทรอนิกส์เฉพาะที่รอบอะตอมเฉพาะในวัสดุผลึกหรืออสัณฐานใดๆ EXAFS ซึ่งค้นพบโดย Sayers, Stern และ Lytle ในปี 1971 สามารถเปิดเผยระยะห่างระหว่างอะตอม จำนวนการจัดเรียง และความไม่เป็นระเบียบในสภาพแวดล้อมของอะตอมได้ โดยการวิเคราะห์การแกว่งกวัดของสเปกตรัมการดูดกลืนรังสีเอกซ์เหนือขอบการดูดกลืน
แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ
เมื่อโฟตอนรังสีเอกซ์ถูกดูดกลืนโดยอิเล็กตรอนแกนกลางของอะตอม คลื่นที่แผ่ออกของโฟโตอิเล็กตรอนจะถูกกระเจิงโดยอะตอมข้างเคียง คลื่นที่กระเจิงเหล่านี้จะแทรกสอดกับคลื่นที่แผ่ออก ทำให้เกิดการแกว่งกวัด (wiggles) ในค่าสัมประสิทธิ์การดูดกลืนรังสีเอกซ์เหนือขอบการดูดกลืน ความถี่และแอมพลิจูดของการแกว่งกวัดเหล่านี้ขึ้นอยู่กับระยะห่าง จำนวนการจัดเรียง และชนิดของอะตอมข้างเคียง การวิเคราะห์การแกว่งกวัดจะทำให้ได้ฟังก์ชันการกระจายตัวในแนวรัศมี (radial distribution function) ซึ่งแสดงจำนวนอะตอมที่ระยะห่างต่างๆ จากอะตอมกลาง
ประวัติศาสตร์
Sayers, Stern และ Lytle พัฒนา EXAFS ในช่วงต้นทศวรรษ 1970 โดยใช้แหล่งกำเนิดซินโครตรอนยุคแรก เทคนิคนี้ถูกนำมาใช้ในตอนแรกเพื่อศึกษาวัสดุที่ไม่เป็นระเบียบและตัวเร่งปฏิกิริยาที่การตกผลึกไม่สามารถทำได้ การยอมรับในศักยภาพของ EXAFS เกิดขึ้นในช่วงทศวรรษ 1980-1990 เมื่อซินโครตรอนรุ่นที่สามให้ลำแสงรังสีเอกซ์ที่มีความเข้มสูง EXAFS กลายเป็นเทคนิคมาตรฐานสำหรับการจำแนกลักษณะตัวเร่งปฏิกิริยา โลหะวิทยา และวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม การปรับปรุงรวมถึง EXAFS ที่ขึ้นกับโพลาไรเซชัน (polarization-dependent EXAFS) และ EXAFS ความละเอียดสูง (HR-EXAFS) ได้ขยายขอบเขตของเทคนิค
ควรใช้เมื่อใด
นำ EXAFS ไปใช้เพื่อกำหนดโครงสร้างอะตอมเฉพาะที่ในวัสดุที่ไม่มีความเป็นผลึกในระยะยาวหรือไม่มีความสำคัญ เช่น ตัวเร่งปฏิกิริยาอสัณฐาน แก้ว โลหะผสมที่ไม่เป็นระเบียบ และตำแหน่งโลหะในโปรตีนและเอนไซม์ EXAFS สามารถเลือกจำเพาะธาตุ (element-selective) และตรวจสอบชั้นการจัดเรียงอะตอมที่หนึ่งและสอง จำเป็นต้องเข้าถึงเส้นลำแสงซินโครตรอน
ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา
- ต้องใช้รังสีซินโครตรอน การเข้าถึงเส้นลำแสงมีจำกัดและมีค่าใช้จ่ายสูง
- ธาตุที่มีเลขอะตอมต่ำ (< Ca): สัญญาณ EXAFS อ่อนลง เทคนิคมีความไวต่ำสำหรับอะตอมเบา
- การตีความกำกวมเมื่ออะตอมที่คล้ายกันอยู่ในตำแหน่งที่ใกล้เคียงกัน
- การกระเจิงหลายครั้ง (Multiple scattering) ที่พลังงานสูงทำให้การวิเคราะห์ซับซ้อนสำหรับอะตอมหนักและระยะทางที่ไกล
เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้
จุดแข็ง
- จำเพาะธาตุ: เลือกชนิดอะตอมหนึ่งชนิด หลีกเลี่ยงการรบกวนจากธาตุอื่น
- ไม่จำเป็นต้องมีความเป็นผลึก: ใช้ได้ดีกับผลึก แก้ว และวัสดุอสัณฐาน
- เปิดเผยเรขาคณิตการจัดเรียง: ดึงระยะห่างและจำนวนการจัดเรียงจากสแกนเดียว
- ข้อมูลโครงสร้างเฉพาะที่: ตรวจสอบระยะ 1-3 อังสตรอมรอบอะตอมที่ดูดกลืน
การประยุกต์ใช้
- การกำหนดโครงสร้างตัวเร่งปฏิกิริยา: เปิดเผยการจัดเรียงเฉพาะที่ของตำแหน่งโลหะในตัวเร่งปฏิกิริยาต่างเนื้อ (heterogeneous catalysts) ระหว่างการทำงานแบบ in situ
- โลหะวิทยาและวิทยาศาสตร์วัสดุ: การกำหนดอันดับระยะสั้น (short-range order) ในโลหะผสมและโลหะอสัณฐาน
- ธรณีเคมีและวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม: การวัดสภาพแวดล้อมการจัดเรียงของโลหะปริมาณน้อย (As, Pb, Hg) ในตัวอย่างดินและน้ำใต้ดิน
- ชีวเคมี: การอธิบายเรขาคณิตของตำแหน่งโลหะในโลหะโปรตีน (copper oxidases, iron-sulfur clusters) โดยไม่ต้องตกผลึก
วิธีการทำงาน
วิธีการทำงาน
ลำแสงรังสีเอกซ์ซินโครตรอนที่ปรับความยาวคลื่นได้จะถูกส่งไปยังตัวอย่าง โดยวัดการดูดกลืนรังสีเอกซ์ตามฟังก์ชันของพลังงานโฟตอนที่บริเวณขอบการดูดกลืนและเหนือขอบการดูดกลืน
การดูดกลืนพื้นหลังที่เรียบจะถูกจำลองและหักออก เหลือเพียงการแกว่งกวัดโครงสร้างละเอียดเหนือขอบการดูดกลืน
การแกว่งกวัดจะถูกแปลงเป็น k-space (wavenumber) และทำการแปลงฟูเรียร์ (Fourier-transform) เพื่อให้ได้ฟังก์ชันการกระจายตัวในแนวรัศมี
การทำนายเชิงทฤษฎีสำหรับการจัดเรียงอะตอมที่แตกต่างกันจะถูกนำไปปรับให้เข้ากับข้อมูลการทดลอง
การปรับค่า (Fitting) จะให้ค่าจำนวนการจัดเรียง ระยะห่างระหว่างอะตอม และพารามิเตอร์ความไม่เป็นระเบียบรอบอะตอมกลาง
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- การตีความจำนวนการจัดเรียง EXAFS มากเกินไปโดยไม่มีการยืนยันจากการเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์หรือกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องผ่าน
- การละเลยผลกระทบของความไม่เป็นระเบียบจากความร้อน ซึ่งทำให้พีคกว้างขึ้นและลดแอมพลิจูด
- การเปรียบเทียบโครงสร้างที่ได้จาก EXAFS กับข้อมูลผลึกโดยไม่คำนึงถึงช่วงเวลาที่แตกต่างกัน (EXAFS เฉลี่ยตามเวลา ผลึกคงที่)
คำถามที่พบบ่อย
อะไรคือความแตกต่างระหว่าง EXAFS และ XANES?
XANES (X-ray Absorption Near Edge Structure) ตรวจสอบบริเวณภายในประมาณ 50 eV ของขอบการดูดกลืน และเปิดเผยสถานะออกซิเดชันและความสมมาตรเฉพาะที่ EXAFS ตรวจสอบ 50-1000 eV เหนือขอบการดูดกลืน และเปิดเผยระยะห่างระหว่างอะตอมและจำนวนการจัดเรียง XANES มีความละเอียดเชิงพื้นที่ต่ำกว่า แต่ใช้เวลาในการวัดน้อยกว่า
EXAFS กำหนดจำนวนการจัดเรียงได้อย่างไร?
แอมพลิจูดของการแกว่งกวัดใน EXAFS เป็นสัดส่วนกับจำนวนอะตอมที่กระเจิงที่ระยะห่างที่กำหนด การปรับแบบจำลองเชิงทฤษฎีให้เข้ากับข้อมูลจะให้ค่าจำนวนการจัดเรียง (จำนวนเพื่อนบ้าน) ที่แต่ละชั้นระยะห่าง
EXAFS สามารถแยกแยะระหว่างอะตอมที่แตกต่างกันในระยะห่างเดียวกันได้หรือไม่?
ไม่สมบูรณ์ แต่ธาตุที่มีเลขอะตอมต่างกันจะกระเจิงรังสีเอกซ์ด้วยความแรงและเฟสชิฟต์ที่ต่างกัน ด้วยการวิเคราะห์อย่างระมัดระวังและการเปรียบเทียบกับสารอ้างอิง สามารถแยกแยะชนิดของอะตอมข้างเคียงได้บางส่วน การเลี้ยวเบนรังสีเอกซ์ให้การระบุธาตุที่แน่นอน
วิธีการที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
Sayers, D. E., Stern, E. A., & Lytle, F. W. (1971). New technique for investigating noncrystalline structures: Fourier analysis of the extended X-ray absorption fine structure. Physical Review Letters, 27(18), 1204-1207.
เปิดเอกสารอ้างอิง DOIคัดลอกแล้วStern, E. A., Sayers, D. E., & Lytle, F. W. (1975). Extended x-ray-absorption-fine-structure technique. Physical Review B, 11(12), 4836-4846.
เปิดเอกสารอ้างอิง DOIคัดลอกแล้ว