Skip to content
بازگشت به نتایج جست‌وجو

EXAFS

معرفی‌شده توسط
Edward Stern
سال
1971
نوع
Synchrotron technique
خانواده
X-ray Spectroscopy

این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید

اندازه قلم

چه کاری انجام می‌دهد؟

Extended X-ray Absorption Fine Structure (EXAFS) یک تکنیک طیف‌سنجی اشعه ایکس مبتنی بر سنکروترون است که ساختار هندسی و الکترونیکی موضعی اطراف یک اتم خاص را در هر ماده، بلورین یا آمورف، اندازه‌گیری می‌کند.

EXAFS که در سال ۱۹۷۱ توسط Sayers، Stern و Lytle کشف شد، با تحلیل نوسانات در طیف جذب اشعه ایکس بالاتر از لبه جذب، فواصل بین اتمی، تعداد هماهنگی و بی‌نظمی در محیط اتمی را آشکار می‌سازد.

شهود پشت روش

هنگامی که یک فوتون اشعه ایکس توسط یک الکترون هسته‌ای یک اتم جذب می‌شود، موج خروجی فوتوالکترون توسط اتم‌های همسایه پراکنده می‌شود. این امواج پراکنده شده با موج خروجی تداخل کرده و باعث ایجاد نوسانات (پیچ و تاب) در ضریب جذب اشعه ایکس بالاتر از لبه جذب می‌شوند. فرکانس و دامنه این نوسانات به فواصل، تعداد هماهنگی و انواع اتم‌های همسایه بستگی دارد. با تحلیل نوسانات، یک تابع توزیع شعاعی استخراج می‌شود که نشان می‌دهد چه تعداد اتم در هر فاصله از اتم مرکزی قرار دارند.

تاریخ

Sayers، Stern و Lytle در اوایل دهه ۱۹۷۰ با استفاده از منابع سنکروترون اولیه، EXAFS را توسعه دادند. این تکنیک در ابتدا برای مطالعه مواد بی‌نظم و کاتالیزورهایی که بلورنگاری در آنها شکست خورده بود، استفاده شد. شناخت قدرت EXAFS در دهه‌های ۱۹۸۰-۱۹۹۰ با ارائه پرتوهای اشعه ایکس درخشان توسط سنکروترون‌های نسل سوم حاصل شد. EXAFS برای مشخصه‌یابی کاتالیزورها، متالورژی و علوم محیطی به امری معمول تبدیل شد. اصلاحاتی از جمله EXAFS وابسته به قطبش و EXAFS با وضوح بالا (HR-EXAFS) دامنه کاربرد این تکنیک را گسترش داد.

چه زمانی استفاده شود

از EXAFS برای تعیین ساختار اتمی موضعی در موادی که بلورینگی دوربرد غایب یا بی‌اهمیت است استفاده کنید: کاتالیزورهای آمورف، شیشه‌ها، آلیاژهای بی‌نظم و سایت‌های فلزی در پروتئین‌ها و آنزیم‌ها. EXAFS انتخابی عنصری است و کره‌های هماهنگی اول و دوم را کاوش می‌کند. نیاز به دسترسی به خط پرتو سنکروترون دارد.

محدودیت‌ها و ملاحظات

  • نیاز به تابش سنکروترون دارد؛ دسترسی به خط پرتو محدود و گران است
  • عناصر با Z پایین (< کلسیم): سیگنال‌های EXAFS ضعیف‌تر هستند؛ تکنیک برای اتم‌های سبک حساسیت کمتری دارد
  • تفسیر در صورت وجود اتم‌های مشابه در مکان‌های نزدیک مبهم است
  • پراکنش چندگانه در انرژی‌های بالا، تحلیل را برای اتم‌های سنگین و فواصل طولانی پیچیده می‌کند

شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.

نقاط قوت

  • انتخابی عنصری: یک نوع اتم را انتخاب می‌کند و از تداخل عناصر دیگر جلوگیری می‌کند
  • نیازی به بلورینگی نیست: برای بلورها، شیشه‌ها و مواد آمورف به یکسان کار می‌کند
  • هندسه هماهنگی آشکار می‌شود: فواصل و تعداد هماهنگی از یک اسکن واحد استخراج می‌شود
  • اطلاعات ساختار موضعی: شعاع‌های ۱ تا ۳ آنگستروم اطراف اتم جذب‌کننده را کاوش می‌کند

کاربردها

  • تعیین ساختار کاتالیزور: آشکارسازی هماهنگی موضعی سایت‌های فلزی در کاتالیزورهای ناهمگن در حین عملیات درجا
  • متالورژی و علم مواد: تعیین نظم کوتاه‌مدت در آلیاژها و فلزات آمورف
  • ژئوشیمی و علوم محیطی: اندازه‌گیری محیط‌های هماهنگی فلزات کمیاب (آرسنیک، سرب، جیوه) در نمونه‌های خاک و آبخوان
  • بیوشیمی: روشن‌سازی هندسه سایت فلزی در فلز پروتئین‌ها (اکسیدازهای مس، خوشه‌های آهن-گوگرد) بدون نیاز به بلورینگی

چگونه کار می‌کند

چگونه کار می‌کند

1

پرتویی از اشعه ایکس سنکروترون قابل تنظیم به نمونه هدایت می‌شود؛ جذب اشعه ایکس به عنوان تابعی از انرژی فوتون در سراسر و بالاتر از لبه جذب اندازه‌گیری می‌شود.

2

جذب پس‌زمینه هموار مدل‌سازی و کسر می‌شود و تنها نوسانات ساختار ظریف بالاتر از لبه باقی می‌ماند.

3

نوسانات به فضای k (عدد موج) تبدیل شده و تبدیل فوریه می‌شوند تا یک تابع توزیع شعاعی به دست آید.

4

پیش‌بینی‌های نظری برای پیکربندی‌های مختلف اتمی با داده‌های تجربی برازش داده می‌شوند.

5

برازش، تعداد هماهنگی، فواصل بین اتمی و پارامترهای بی‌نظمی اطراف اتم مرکزی را به دست می‌دهد.

دام‌های رایج

  • تعداد هماهنگی‌های استخراج شده از EXAFS بدون تأیید پراش اشعه ایکس یا میکروسکوپ الکترونی عبوری بیش از حد تفسیر می‌شود
  • نادیده گرفتن اثرات بی‌نظمی حرارتی که پیک‌ها را پهن کرده و دامنه را کاهش می‌دهند
  • مقایسه ساختارهای مشتق شده از EXAFS با داده‌های بلورنگاری بدون در نظر گرفتن مقیاس‌های زمانی متفاوت (EXAFS میانگین‌گیری شده زمانی، بلورها ایستا)

پرسش‌های متداول

تفاوت EXAFS و XANES چیست؟

XANES (X-ray Absorption Near Edge Structure) ناحیه حدود ۵۰ الکترون‌ولت نزدیک لبه جذب را کاوش می‌کند و حالت اکسیداسیون و تقارن موضعی را آشکار می‌سازد. EXAFS ناحیه ۵۰-۱۰۰۰ الکترون‌ولت بالاتر از لبه را کاوش می‌کند و فواصل اتمی و تعداد هماهنگی را آشکار می‌سازد. XANES وضوح فضایی کمتری دارد اما اندازه‌گیری آن سریع‌تر است.

چگونه EXAFS تعداد هماهنگی را تعیین می‌کند؟

دامنه نوسانات در EXAFS متناسب با تعداد اتم‌های پراکنده‌کننده در یک فاصله معین است. برازش مدل‌های نظری به داده‌ها، تعداد هماهنگی (تعداد همسایه‌ها) را در هر پوسته فاصله به دست می‌دهد.

آیا EXAFS می‌تواند بین اتم‌های مختلف در یک فاصله تمایز قائل شود؟

نه کاملاً، اما عناصر با اعداد اتمی متفاوت، اشعه ایکس را با قدرت‌ها و شیفت‌های فاز متفاوتی پراکنده می‌کنند. با تحلیل دقیق و مقایسه با ترکیبات مرجع، می‌توان انواع اتم‌های همسایه را تا حدی تشخیص داد. پراش اشعه ایکس شناسایی قطعی عنصر را فراهم می‌کند.

روش‌های مرتبط

منابع

  1. Sayers, D. E., Stern, E. A., & Lytle, F. W. (1971). New technique for investigating noncrystalline structures: Fourier analysis of the extended X-ray absorption fine structure. Physical Review Letters, 27(18), 1204-1207.

    باز کردن مرجع DOI
    کپی شد.
  2. Stern, E. A., Sayers, D. E., & Lytle, F. W. (1975). Extended x-ray-absorption-fine-structure technique. Physical Review B, 11(12), 4836-4846.

    باز کردن مرجع DOI
    کپی شد.