Randomize Klinik Çalışma (RKÇ)
- Ortaya koyan
- Austin Bradford Hill; MRC Streptomycin Trial team
- Yıl
- 1948 (first rigorously conducted RCT — MRC streptomycin trial)
- Tür
- Interventional experimental study
- Aile
- Clinical / epidemiology
Bu metin makine çevirisidir ve henüz incelenmedi. Asıl metni İngilizce oku
Ne işe yarar?
Randomize klinik çalışma (RKÇ), katılımcıların rastgele olarak bir müdahale grubuna veya bir kontrol grubuna atandığı ve ardından sonuçları karşılaştırmak üzere prospektif olarak takip edildiği deneysel bir çalışma tasarımıdır.
Rastgele atama, tanımlayıcı özelliğidir: bilinen ve bilinmeyen karıştırıcı faktörleri gruplar arasında şans eseri dağıtarak, RKÇ'yi kontrollü koşullar altında bir tedavi veya müdahalenin nedensel etkinliğini belirlemek için en güçlü bireysel çalışma tasarımı haline getirir.
Yöntemin mantığı
Bir RKÇ'yi her katılımcı için yazı tura atmak gibi düşünün — tura tedavi grubuna, yazı kontrol grubuna gider. Madeni paranın yaş, cinsiyet, sigara geçmişi veya başka herhangi bir özelliğe dair bir hafızası olmadığı için, bu faktörler araştırmacının her birini açıkça ölçmesine veya kontrol etmesine gerek kalmadan iki grup arasında kabaca dengelenir. Deneme süresinden sonra, gruplar arasındaki sonuçlarda gözlemlenen herhangi bir sistematik fark, katılımcılar arasındaki önceden var olan farklılıklardan ziyade müdahaleye atfedilebilir. Bu yazı tura mantığı, RKÇ'leri gözlemsel tasarımlardan ayıran ve çoğu kanıt hiyerarşisinin en üstünde yer almalarının nedenidir.
Tarih
Modern RKÇ, geleneksel olarak 1948'deki Tıbbi Araştırma Konseyi'nin pulmoner tüberküloz için streptomisin denemesine kadar izlenir; Austin Bradford Hill ve meslektaşları tarafından tasarlanan bu çalışma, klinik araştırmaya titiz randomizasyon ve atama gizliliğini getirmiştir. Hill daha sonra klinik deneme tasarımının istatistiksel prensiplerini dönüm noktası niteliğindeki ders kitabında resmileştirmiştir. İlk olarak 1996'da yayınlanan ve 2001 ve 2010'da revize edilen CONSORT (Consolidated Standards of Reporting Trials) bildirimi, dünya çapında RKÇ raporlamasını standartlaştırmıştır. RKÇ'ler artık tıp genelinde yeni tedavileri değerlendirmek için düzenleyici altın standarttır.
Ne zaman kullanılır?
Bir müdahalenin sonuçlarda iyileşmeye neden olup olmadığını belirlemeniz gerektiğinde bir RKÇ kullanın — ilaç onayı, cihaz değerlendirmesi, cerrahi teknik karşılaştırması veya davranışsal müdahale testi için. Randomizasyonun etik olarak mümkün olduğu, gerçek bir klinik denge durumunun olduğu ve araştırma sorusunun tanımlanmış bir protokolle yanıtlanabilecek kadar spesifik olduğu durumlarda uygun tasarımdır. Maruziyetin rastgele atanamadığı (örneğin, genetik özellikler, sigara geçmişi), durumun yeterli katılımcı toplamak için çok nadir olduğu, maruziyet ile sonuç arasında uzun bir gecikme süresinin takibi pratik hale getirmediği veya kanıtlanmış etkili bir tedaviyi kontrol grubundan esirgemek etik dışı olacağı durumlarda bir RKÇ KULLANMAYIN. Bu senaryolarda gözlemsel tasarımlar (kohort, vaka-kontrol) daha uygundur.
Sınırlar ve dikkat edilmesi gerekenler
- Sıkı uygunluk kriterleri ve kontrollü ortamlar, rutin klinik popülasyonları temsil etmeyebilecek yüksek düzeyde seçilmiş örneklemler üretir ve bu da dış geçerliliği sınırlar.
- Pahalı, zaman alıcı ve lojistik olarak karmaşık — özellikle uzun vadeli sonuçlar veya nadir hastalıklar için.
- Etik kısıtlamalar, birçok maruziyet ve tedavinin esirgenmesinin haklı olmadığı durumlar için randomizasyonu engeller.
- Katılımcı uyumu ve kollar arası geçiş, ITT analizlerinde tahmini tedavi etkisini seyreltebilir.
- Kısa takip pencereleri, gecikmiş advers olayları veya uzun vadeli etkinlik farklılıklarını gözden kaçırabilir.
Kaynak metnin koşulları, bağımsız bilimsel inceleme veya analiz motoru doğrulaması yerine geçmez.
Güçlü yönleri
- Rastgele atama, hem ölçülen hem de ölçülmeyen karıştırıcı faktörleri kontrol ederek, herhangi bir bireysel çalışma tasarımının nedensellik için en güçlü kanıtını sağlar.
- Ön kayıt ve prospektif protokoller, araştırmacının serbestlik derecelerini ve seçici raporlamayı azaltır.
- Körleme, mümkün olduğunda performans, plasebo ve saptama yanlılığını azaltır.
- Düzenleyici kurumlar (FDA, EMA), iyi yürütülmüş RKÇ'leri ilaç ve cihaz onayı için birincil kanıt temeli olarak kabul eder.
- Birden fazla RKÇ'den elde edilen sonuçlar, kesinliği artırmak için sistematik incelemelerde ve meta-analizlerde birleştirilebilir.
Uygulama alanları
- Yeni ilaçların veya aşıların düzenleyici onay öncesinde etkinlik ve güvenliğini değerlendirmek.
- Cerrahi prosedürleri veya tıbbi cihazları standart bakım alternatifleriyle karşılaştırmak.
- Toplum veya klinik ortamlarda davranışsal, psikolojik veya halk sağlığı müdahalelerini test etmek.
- Yeni bir tedavinin yerleşik bir tedaviye göre eşdeğerliğini veya non-inferioritesini değerlendirmek.
- A veya 1a derecesinde derecelendirilen klinik uygulama kılavuzu önerileri için kanıt oluşturmak.
Nasıl çalışır?
Nasıl çalışır?
Araştırma ekibi bir PICO çerçevesi belirler: Popülasyon (uygunluk kriterleri), Müdahale, Karşılaştırıcı (plasebo, standart bakım veya aktif kontrol) ve birincil Sonuç(lar). Örneklem büyüklüğü, beklenen etki büyüklüğü, istenen güç (genellikle %80-90) ve anlamlılık düzeyi (genellikle 0.05) kullanılarak a priori hesaplanır. Kayıt başlamadan önce önceden kaydedilmiş bir analiz planı ve veri güvenliği izleme kurulu oluşturulur.
Uygun, onay veren katılımcılar, bilinen prognostik faktörler arasında denge sağlamak amacıyla bilgisayar tarafından oluşturulan diziler, blok randomizasyon veya tabakalı randomizasyon gibi rastgele bir mekanizma kullanılarak çalışma kollarına atanır. Atama gizliliği (örneğin, mühürlü opak zarflar veya merkezi randomizasyon), bir katılımcıyı kaydeden kişinin hangi kola gireceğini tahmin etmesini veya etkilemesini engeller.
Körleme (maskeleme), performans ve saptama yanlılığını azaltır. Çift kör bir çalışmada ne katılımcı ne de sonuç değerlendiricisi atamayı bilmez; tek kör bir çalışmada bu taraflardan sadece biri maskelenir. Açık etiketli çalışmalar (körleme yok), maskelemenin pratik olmadığı durumlarda (örneğin, cerrahiye karşı tıbbi tedavi) kullanılır, ancak bunlar objektif sonuç değerlendirmesi konusunda ekstra dikkat gerektirir.
Müdahale kolundaki katılımcılar, protokole göre deneysel tedaviyi alırken; kontrol kolu karşılaştırıcıyı alır. Protokole uyum, ilaç sayımları, ilaç düzeyi analizleri veya katılım kayıtları aracılığıyla izlenir. Sapmalar ve planlanmamış geri çekilmeler, daha sonraki intention-to-treat (ITT) ve per-protocol analizlerini desteklemek için kaydedilir.
Sonuçlar, önceden belirlenmiş zaman noktalarında kör veya bağımsız değerlendiriciler tarafından değerlendirilir. Çalışma öncesinde tanımlanan birincil son nokta, doğrulayıcı analizi yönlendirir. İkincil ve keşifsel son noktalar, çokluluğu sınırlamak için önceden belirlenir. Advers olay izlemi sürekli olarak devam eder; ciddi advers olaylar güvenlik incelemelerini tetikler.
Birincil analiz, sonuç türüne bağlı olarak tipik olarak iki örneklemli t-testi, ki-kare testi, log-rank testi veya Cox regresyonu kullanılarak kollar arasındaki birincil sonucu karşılaştırır. ITT ilkesi (tüm randomize katılımcıları, uyumdan bağımsız olarak atandıkları kolda analiz etme), randomizasyonun yarattığı prognostik dengeyi korur ve düzenleyici standarttır. Etki büyüklükleri güven aralıkları ve p-değerleri ile rapor edilir; mutlak risk farkları, göreceli ölçümlerin yanı sıra tercih edilir.
Sık yapılan hatalar
- Yetersiz atama gizliliği — eğer kaydeden klinisyen grup atamasını tahmin edebilirse, hastaları seçici olarak kaydedebilir, bu da seçilim yanlılığını yeniden ortaya çıkarır ve randomizasyon faydasını ortadan kaldırır.
- Yetersiz güç — gerçekçi bir etki büyüklüğünden hesaplanmayan bir örneklem büyüklüğü genellikle sonuçsuz sonuçlar üretir; post-hoc güç hesaplamaları yetersiz güçlü bir çalışmayı kurtarmaz.
- Çokluluk düzeltmesi olmayan birden fazla birincil son nokta, Tip I hata oranını artırır ve anlamlılık iddialarını yorumlamayı imkansız hale getirir.
- Per-protocol sonuçlarını birincil analiz olarak raporlamak — bu, uyumsuzları rastgele olmayan bir şekilde dışlar ve etkinliği abartabilir; ITT analizi her zaman birincil sonuç olarak rapor edilmelidir.
- CONSORT uyumsuzluğu — temel akış şeması bilgilerinin (taranan, dışlanan, randomize edilen, takipten çıkan) atlanması, kalite değerlendirmesini imkansız hale getirir ve bulgulara olan güveni azaltır.
Sık sorulan sorular
Randomize bir deneme ile yarı deneysel bir çalışma arasındaki fark nedir?
Gerçek bir RKÇ, rastgele atama kullanır — her uygun katılımcının her kola girme olasılığı bilinen, şansa dayalı bir olasılıktır. Yarı deneysel bir çalışma, gruplar arasında sistematik farklılıkları yeniden ortaya çıkarabilecek rastgele olmayan atama kuralları (alternatif atama, kesme puanları, tarihsel kontroller) kullanır. Yarı deneysel tasarımlar, randomizasyonun mümkün olmadığı durumlarda faydalıdır ancak aynı nedensel garantiyi sağlamazlar.
Intention-to-treat ne anlama geliyor ve neden önemli?
Intention-to-treat (ITT), randomize edilen tüm katılımcıları, tedaviyi tamamlayıp tamamlamadıklarına veya kol değiştirdiklerine bakılmaksızın, atandıkları grupta analiz etmek anlamına gelir. Bu, randomizasyonla elde edilen dengeyi korur. Per-protocol analizinde uyumsuz katılımcıların dışlanması, uyumun genellikle prognozla ilişkili olması nedeniyle seçilim yanlılığına yol açar ve tipik olarak etkinliği abartır.
Kaç katılımcıya ihtiyacım var?
Örneklem büyüklüğü, beklenen etki büyüklüğüne (pilot verilerden veya literatürden), istenen istatistiksel güce (genellikle %80-90), anlamlılık eşiğine (genellikle 0.05) ve beklenen bırakma oranına bağlıdır. Evrensel bir minimum yoktur. Klinik olarak anlamlı bir farkı tespit eden, uygun şekilde güçlü bir üstünlük denemesi, kol başına yüzlerce hatta binlerce katılımcıya ihtiyaç duyabilir; bir eşdeğerlik veya non-inferiorite denemesi tipik olarak bir üstünlük denemesinden daha büyük bir örneklem gerektirir.
Bir RKÇ'de körleme her zaman gerekli midir?
Körleme şiddetle tercih edilir çünkü performans yanlılığını (katılımcıların grup bilgisine dayanarak davranışlarını değiştirmesi) ve saptama yanlılığını (değerlendiricilerin sonuçları farklı derecelendirmesi) ortadan kaldırır. Ancak, bazı müdahaleler maskelenemez (örneğin, cerrahiye karşı fizyoterapi). Açık etiketli çalışmalarda, objektif, bağımsız olarak karara bağlanan birincil son noktaların kullanılması, körlemenin yokluğunu kısmen telafi eder.
RKÇ'mi ön kayıttan geçirmeli miyim?
Evet. Kayıt başlamadan önce halka açık bir kayıt defterine (ClinicalTrials.gov, ISRCTN, WHO ICTRP) ön kayıt, çoğu yargı alanında etik bir gerekliliktir ve ICMJE yönergelerini takip eden dergiler tarafından beklenir. Bu, birincil son noktayı ve analiz planını kilitler, post-hoc sonuç değiştirme riskini önler ve okuyucuların ve hakemlerin planlanan ile rapor edilenleri karşılaştırmasına olanak tanır.
İlgili yöntemler
Kaynaklar
Friedman, L. M., Furberg, C. D., DeMets, D. L., Reboussin, D. M., & Granger, C. B. (2015). Fundamentals of Clinical Trials (5th ed.). Springer.
ISBN: 978-3319185385Kopyalandı.Schulz, K. F., Altman, D. G., & Moher, D. (2010). CONSORT 2010 Statement: Updated guidelines for reporting parallel group randomised trials. BMJ, 340, c332.
DOI kaynağını açKopyalandı.