İçeriğe atla
Arama sonuçlarına dön

Çok Kollu Deney — Çok Kollu Deneysel Tasarım

Ortaya koyan
Developed within clinical trials methodology; formalized by Parmar, Royston and colleagues (UK MRC CTU, early 2000s)
Yıl
1990s–2000s (clinical formalization); multi-arm concept implicit in ANOVA-era factorial designs
Tür
Experimental design
Aile
Experimental design

Bu metin makine çevirisidir ve henüz incelenmedi. Asıl metni İngilizce oku

Yazı boyutu

Ne işe yarar?

Çok kollu bir deney, üç veya daha fazla tedavi veya müdahale koşulunu — her birine kol denir — ortak bir kontrol grubuna veya birbirlerine karşı eş zamanlı olarak karşılaştırır.

Birden fazla alternatifi tek bir çalışmada test ederek, art arda ayrı iki gruplu deneyler çalıştırmaktan daha fazla bilgi üretir ve önceden belirlenmiş karşılaştırma stratejileri aracılığıyla genel Tip I hata oranını kontrol altında tutar.

Yöntemin mantığı

Dört aday ilaç dozunu plaseboya karşı test etmesi gereken bir ilaç denemesini düşünün. Dört ayrı iki kollu deneme çalıştırmak kaynakları boşa harcar ve yanlış pozitif olasılığını artırır. Çok kollu bir tasarım, tüm beş grubu aynı anda kaydeder, kontrol kolunu karşılaştırmalar arasında paylaşır ve genel yanlış bulgu olasılığının kabul edilebilir bir düzeyde kalmasını sağlamak için anlamlılık eşiğini belirler. Aynı mantık eğitimde (üç öğretim yöntemini karşılaştırma), teknolojide (birden çok arayüz sürümünü test etme) veya politika değerlendirmesinde (mevcut durumla (status quo) karşılaştırılan birkaç program sürümünü değerlendirme) geçerlidir. Temel kavrayış verimliliktir: yeterli güce sahip tek bir deney birkaç küçük deneyin yerini alır.

Tarih

Birden fazla grubu eş zamanlı olarak test etme mantığı, Ronald A. Fisher tarafından 1920'ler-1930'larda geliştirilen varyans analizinde örtüktür. Klinik denemelerdeki modern çok kollu çerçeve, ilaç geliştirme sürecini hızlandırma ihtiyacıyla yönlendirilen 1990'ların sonları ve 2000'lerde sistematik olarak formüle edilmiştir. İngiltere Tıbbi Araştırma Konseyi Klinik Deney Birimi'ndeki Parmar, Royston ve meslektaşları, ara kol düşürmenin hata kontrolünü korurken bazı durumlarda katılımcı alım süresini yarıya indirebileceğini göstererek 2003'ten itibaren bir dizi makalede çok kollu çok aşamalı (MAMS) tasarımları resmileştirdiler.

Ne zaman kullanılır?

Üç veya daha fazla müdahale, doz veya koşulu tek bir deneyde değerlendirmeniz gerektiğinde ve birden fazla ayrı çalışma yürütmek yerine ortak bir karşılaştırıcı kolu paylaşmak istediğinizde çok kollu bir deney kullanın. Özellikle katılımcı alımının sınırlayıcı kaynak olduğu durumlarda verimlidir. Klinik denemeler, davranışsal müdahaleler, eğitim araştırmaları ve çevrimiçi ürün testleri için uygundur. Operasyonel ayrımı kollar arasında sürdüremediğinizde (kontaminasyon riski), planlanan karşılaştırma sayısı o kadar büyük olduğunda ki kol başına güç kabul edilemeyecek kadar düşük hale gelir veya müdahale kolları birbirleriyle bağımsızlık varsayımını ihlal edecek şekilde etkileşime girdiğinde kullanmayın.

Sınırlar ve dikkat edilmesi gerekenler

  • Tasarım en iyilenmediği sürece, kol-kontrol karşılaştırması başına güç, toplam örneklem büyüklüğü aynı olan iki kollu bir denemeye göre daha düşüktür.
  • Operasyonel karmaşıklık kol sayısıyla artar: tedarik zincirleri, eğitim, izleme ve protokol sapmaları katlanarak çoğalır.
  • Çok sayıda kol test edildiğinde çoklu ayarlamalar aşırı ihtiyatlı hale gelir, potansiyel olarak gerçekten etkili müdahaleleri maskeler.
  • MAMS tasarımlarında ara analizlerde kolların düşürülmesi, önceden belirlenmiş durdurma kuralları gerektirir; ad hoc düşürme kabul edilemez.

Kaynak metnin koşulları, bağımsız bilimsel inceleme veya analiz motoru doğrulaması yerine geçmez.

Güçlü yönleri

  • Tek bir çalışma içinde birden fazla hipotezi verimli bir şekilde test eder, birden fazla bağımsız deneye kıyasla toplam örneklem boyutunu azaltır.
  • Ortak bir kontrol kolu, tüm aktif kollara maruz kaldığı zamana bağlı aynı genel eğilimlere (seküler eğilimler) ve katılımcı alımı koşullarına maruz kalır, bu da karşılaştırılabilirliği artırır.
  • Ailesel (family-wise) hata oranı, önceden belirlenmiş ayarlama yöntemleri (Dunnett, Bonferroni, kapı bekçiliği) aracılığıyla titizlikle kontrol edilebilir.
  • Çok kollu çok aşamalı uzantılar, ara analizlerde yetersiz kolları düşürmeye izin verir, bu da tasarımı hatayı şişirmeden uyarlanabilir hale getirir.
  • Tüm kolların ve karşılaştırmaların şeffaf ön kaydı, sonuç değiştirme ve yayın yanlılığını sınırlar.

Uygulama alanları

  • Tek bir protokolde birden fazla ilaç dozunu veya aday tedaviyi plaseboyla karşılaştıran klinik denemeler.
  • Üç veya daha fazla pedagojik yaklaşımı — geleneksel ders, ters yüz edilmiş sınıf, akran öğretimi — bir kontrol koşuluna karşı değerlendiren eğitim araştırmaları.
  • Temel bir duruma karşı birden fazla arayüz veya fiyatlandırma varyantını karşılaştıran dijital ürün testleri kontrollü bir çevrimiçi deneyde.
  • Birden fazla davranış değişikliği stratejisini (mesajlaşma, teşvikler, hatırlatıcılar) eş zamanlı olarak değerlendiren halk sağlığı müdahale çalışmaları.
  • Standart bir uygulama koluna karşı birden fazla gübre formülasyonunu veya ekim programını test eden tarımsal denemeler.

Nasıl çalışır?

Nasıl çalışır?

1

Deney başlamadan önce araştırmacı, kol sayısını (en az üç: tipik olarak bir kontrol artı iki veya daha fazla aktif koşul), birincil sonucu, karşılaştırma yapısını (her kol kontrole karşı, tüm ikili karşılaştırmalar veya hiyerarşik bir dizi) ve ailesel hata oranını kontrol stratejisini — en yaygın olarak Bonferroni düzeltmesi, kol-kontrol karşılaştırmaları için Dunnett testi veya sıralı hipotezler için bir kapı bekçiliği (gatekeeping) prosedürü — belirtir.

2

Uygun katılımcılar (veya kümeler, veya birimler) önceden belirlenmiş bir atama oranı kullanılarak kollardan birine rastgele atanır. Kollara eşit atama, kol başına gücü en üst düzeye çıkarır; eşitsiz atama — kontrol kolunda daha fazla katılımcı — kontrol kolu verileri birden fazla karşılaştırmaya hizmet ettiğinde daha verimli olabilir. Prognostik faktörleri dengelemek için genellikle tabakalı veya bloklu rastgele atama kullanılır.

3

Her kol, çalışmanın tam süresi boyunca atanmış müdahalesini veya koşulunu alır. Katılımcıların, bakım verenlerin ve sonuç değerlendiricilerinin körlenmesi, diferansiyel yanlılığı önlemek için mümkün olduğunda uygulanır. Uygulama bağlılığı (fidelity) kontrolleri, her kolun deneme süresi boyunca belirtildiği gibi uygulandığını doğrular.

4

Birincil sonuç ve önceden belirlenmiş ikincil sonuçlar, tüm katılımcılar için belirlenen zaman noktalarında ölçülür. Protokolden sapan veya çalışmadan ayrılan katılımcılardan elde edilenler de dahil olmak üzere tüm veriler kaydedilir; rastgele atamanın bütünlüğünü korumak için birincil analizde tedavi niyetli (intention-to-treat) ilkeleri uygulanır.

5

Her aktif koldaki sonuçlar, önceden belirlenmiş istatistiksel testler ve ayarlanmış anlamlılık eşikleri kullanılarak kontrol grubuna (veya birbirlerine) karşılaştırılır. Her karşılaştırma için etki büyüklükleri ve güven aralıkları raporlanır. Tasarım çok kollu çok aşamalı (MAMS) bir çerçeveyi takip ederse, ara analizler nihai aşamadan önce yetersiz performans gösteren kolları düşürebilir, hata kontrolünü tehlikeye atmadan kaynak tasarrufu sağlar.

Sık yapılan hatalar

  • Çoklu düzeltmeyi ihmal etmek — ikili karşılaştırmaları ayarlanmamış alfa düzeyinde çalıştırmak, karşılaştırma sayısıyla orantılı olarak yanlış pozitif oranını şişirir; her zaman ayarlama stratejisini önceden belirleyin.
  • Bireysel kolların gücünü yetersiz bırakmak — örneklem büyüklüğünü iki kollu bir deneme için hesaplayıp katılımcıları daha fazla kola bölmek her karşılaştırmanın gücünü yetersiz bırakır; güç, ayarlanmış alfa altında planlanan her karşıtlık için hesaplanmalıdır.
  • Kollar arası bulaşma (kontaminasyon) — katılımcılar farklı kollarda etkileşime girerse (örneğin, bir sınıfta veya işyerinde), tedavi etkileri kollara yayılır; küme düzeyinde rastgele atama veya fiziksel ayrım gereklidir.
  • Rastgele atamadan sonra kol eklemek — kayıt başladıktan sonra yeni bir kol eklemek rastgele atama dengesini ve karşılaştırılabilirliği bozar; tüm kollar eş zamanlı olarak belirlenmeli ve açılmalıdır.
  • Çok kolluyu faktöriyel ile karıştırmak — çok kollu bir tasarım birbirini dışlayan koşulları test eder; faktöriyel bir tasarım kombinasyonlara izin verir; birini diğeriyle karıştırmak yanlış belirtilmiş modellere ve yorumlanamayan sonuçlara yol açar.

Sık sorulan sorular

Çok kollu deney, faktöriyel deneyden nasıl farklıdır?

Çok kollu bir deneyde katılımcılar tanımlanmış koşullardan tam olarak birini alırlar; kollar birbirini dışlar. Faktöriyel bir deneyde, katılımcılar faktör düzeylerinin kombinasyonlarını alabilirler — örneğin, hem bir ilaç hem de bir diyet müdahalesi. Faktörler arasındaki etkileşimleri incelemek istiyorsanız, faktöriyel bir tasarım kullanın; farklı, birleştirilemez alternatifleri karşılaştırmak istiyorsanız, çok kollu bir tasarım kullanın.

Çoklu karşılaştırmalar için nasıl düzeltme yapmalıyım?

Kol-kontrol karşılaştırmaları için en yaygın yaklaşım Dunnett testidir; bu test, tüm kollar aynı kontrolü paylaştığında Bonferroni'den daha güçlüdür. Tüm ikili karşılaştırmalar için standart Tukey HSD'dir. Hiyerarşik olarak sıralanmış hipotezler (birincil, ikincil vb.) için bir kapı bekçiliği (gatekeeping) prosedürü, birincil karşılaştırmada gücü korur. Ayarlama stratejisi, veri toplama başlamadan önce protokolde önceden belirtilmelidir.

Çalışma başladıktan sonra yeni bir kol ekleyebilir miyim?

İlke olarak, platform veya ana protokol tasarımları kol eklemeye izin verir, ancak yalnızca katı bir şekilde önceden belirlenmiş kurallar altında ve hata kontrolünü sürdürmek için istatistiksel cezalarla. Standart bir çok kollu deneyde, deneme ortasında bir kol eklemek, yeni kol açılmadan önce biriken kontrol koluyla rastgele atama dengesini ve karşılaştırılabilirliği bozar. Bu yalnızca bağımsız bir veri izleme komitesi tarafından incelenen önceden kaydedilmiş uyarlanabilir bir protokol altında yapılmalıdır.

Hangi örneklem büyüklüğüne ihtiyacım var?

Her planlanan karşılaştırma için ayarlanmış anlamlılık düzeyinde (örneğin, Bonferroni için alfa / karşılaştırma sayısı veya Dunnett ayarlı kritik değer) gücü hesaplayın. Kol başına gerekli örneklem büyüklüğü, ayarlanmamış iki kollu bir denemeden daha büyüktür. R (multcomp, mvtnorm paketleri) gibi yazılımlar veya özel klinik deneme hesaplayıcıları çok kollu güç analizini doğrudan destekler.

Çok kollu çok aşamalı (MAMS) tasarım nedir?

MAMS, çok kollu tasarıma planlanmış ara analizler ekleyen bir uzantıdır. Her ara analizde, önceden belirlenmiş bir aktivite eşiğini karşılamayan kollar düşürülür ve kalan kollara katılımcı alımı devam eder. Bu, verimliliği artırır — daha az katılımcı etkisiz tedavilere maruz kalır — önceden belirlenmiş durdurma sınırları aracılığıyla genel hata kontrolünü korurken.

İlgili yöntemler

Kaynaklar

  1. Royston, P., Parmar, M. K. B., & Qian, W. (2003). Novel designs for multi-arm clinical trials with survival outcomes with an application in ovarian cancer. Statistics in Medicine, 22(14), 2239–2256.

    DOI kaynağını aç
    Kopyalandı.
  2. Multi-arm bandit. Wikipedia.

    Yayın kaynağını aç
    Kopyalandı.