İçeriğe atla
Arama sonuçlarına dön

Eleştirel Fenomenoloji — Eleştirel Fenomenolojik Araştırma

Ortaya koyan
Lisa Guenther, Gayle Salamon, Alia Al-Saji (among others); draws on Husserl, Heidegger, Merleau-Ponty, and Frankfurt School critical theory
Yıl
Late 20th–early 21st century (fully articulated ~2000s–2010s)
Tür
Qualitative research approach — interpretive and emancipatory
Aile
Qualitative design / analysis

Bu metin makine çevirisidir ve henüz incelenmedi. Asıl metni İngilizce oku

Yazı boyutu

Ne işe yarar?

Eleştirel fenomenoloji, yapısal güçlerin (ırk, cinsiyet, sınıf, engellilik ve diğer güç eksenleri) yaşanmış deneyimi nasıl şekillendirdiğini ve kısıtladığını incelemek için klasik fenomenolojik yöntemleri eleştirel teoriyle birleştiren nitel bir araştırma yaklaşımıdır.

Evrensel özlerin tarafsız bir tanımını yapmak yerine, kimin deneyimlerinin merkeze alındığını, kiminkilerin marjinalleştirildiğini ve baskıcı sosyal yapıların bedende ve günlük yaşamda nasıl yeniden üretildiğini sorgular. Lisa Guenther, Gayle Salamon ve Alia Al-Saji gibi akademisyenler tarafından ayrı bir alan olarak sağlamlaştırılmıştır.

Yöntemin mantığı

Standart fenomenoloji 'bu deneyim nasıl bir şeydir?' diye sorar. Eleştirel fenomenoloji ise acil bir devam sorusu ekler: 've bu deneyim güç yapıları tarafından nasıl üretilir, kısıtlanır veya reddedilir?' Bir araştırmacı, hapsedilmiş kişilerden hücre hapsinin yaşanmış deneyimini tanımlamalarını istediğinde veya beyaz olmayan kadınlardan sağlık hizmetlerinde gezinmeyi tanımlamalarını istediğinde, eleştirel fenomenoloji, onların anlatılarının sistemik ırkçılıktan, cezaevi politikalarından veya cinsiyetçilikten ayrılamayacağını savunur. Yöntem, tanımı ve yapısal eleştiriyi bir arada tutarak hem saf fenomenolojiden hem de sadece söylem odaklı eleştirel yaklaşımlardan ayrılır.

Tarih

Eleştirel fenomenoloji, fenomenolojik felsefe içinde siyaset ve güçle ilişkisi hakkındaki süregelen gerilimden doğmuştur. Husserl ve Merleau-Ponty de dahil olmak üzere erken dönem fenomenologlar, beyaz, engelsiz, Batılı erkek özneyi evrensel norm olarak zımnen kabul eden deneyim anlatıları ürettikleri için eleştirildiler. Iris Marion Young ve Sandra Lee Bartky gibi feminist filozoflar, 1980'lerde ve 1990'larda toplumsal cinsiyetli ve ırksallaşmış bedenlenmeye dikkat çekerek bu evrenselciliğe meydan okumaya başladılar. 2000'li ve 2010'lu yıllarda Lisa Guenther, Alia Al-Saji ve Gayle Salamon gibi akademisyenler, 'eleştirel fenomenolojiyi' açık bir araştırma programı olarak sağlamlaştırdılar ve bu, 2020'de yayınlanan 50 Concepts for a Critical Phenomenology (Northwestern University Press) adlı derleme kitapla doruğa ulaştı; bu kitap artık alan için önemli bir referanstır.

Ne zaman kullanılır?

Araştırma sorunuz, marjinalleştirilmiş veya yapısal olarak savunmasız gruplardan insanların, güç, baskı veya sistemik dışlanma tarafından şekillendirilen fenomenleri nasıl deneyimlediğiyle ilgiliyse (örneğin, ırksal profillemenin, engellilik ayrımcılığının, toplumsal cinsiyete dayalı şiddetin veya kurumsal ihmalin yaşanmış deneyimleri) eleştirel fenomenolojiyi kullanın. Yalnızca açıklamanın yetersiz olduğu ve araştırmacının bulguları eleştirel bir teorik çerçeveye oturtmaya kararlı olduğu durumlarda uygundur. Araştırma sorusunun yapısal bir boyutu olmayan tarafsız veya keşfedici olduğu, araştırmacının eleştiri adımını titizlikle gerçekleştirmek için eleştirel çerçevelerde gerekli teorik temele sahip olmadığı veya amacın istatistiksel olarak genellenebilir bulgular üretmek olduğu durumlarda uygun değildir. Katılımcılar yapısal olarak savunmasız konumda değilse, standart fenomenoloji veya hermenötik fenomenoloji muhtemelen yeterlidir.

Sınırlar ve dikkat edilmesi gerekenler

  • Araştırmacının hem fenomenolojik yönteme hem de en az bir eleştirel teori geleneğine hakim olmasını gerektirir — bu kombinasyon önemli bir hazırlık gerektirir.
  • Bulgular istatistiksel olarak genellenebilir değildir; eleştirel fenomenoloji, popülasyon yaygınlığı hakkında değil, yapısal koşullar hakkında iddialarda bulunur.
  • Özgürleştirici yönelim, aktivist veya savunuculuk odaklı tasarımları barındırmayabilecek kurumsal IRB/etik inceleme süreçleriyle gerilim yaratabilir.
  • Araştırmacının konumlanışı taşıyıcıdır: eğer gerçekten sorgulanmazsa, eleştirel çerçeve, esaslı bir analizden ziyade bir vitrin süsü haline gelebilir.
  • Daha pozitivist disipliner kültürlerdeki hakemler, yöntemin açıkça politik yönelimine direnebilir.

Kaynak metnin koşulları, bağımsız bilimsel inceleme veya analiz motoru doğrulaması yerine geçmez.

Güçlü yönleri

  • Fenomenal zenginliği ve yapısal açıklamayı tek bir çalışmada bir arada tutar, deneyimsel tanım ile sosyal eleştiri arasındaki ayrımı önler.
  • Sorgulamayı açıkça politikleştirir: incelenen fenomenlerden kimin faydalandığını ve kimin zarar gördüğünü adlandırarak araştırmanın risklerini görünür kılar.
  • Deneyimleri ana akım araştırma geleneklerinden rutin olarak dışlanan grupların anlatılarını merkeze alır.
  • Katılımcı ve eylem odaklı araştırma tasarımlarıyla uyumludur, bulguların yalnızca akademik kitleler tarafından değil, topluluklar tarafından da kullanılabilir olmasını sağlar.
  • Teorik olarak esnektir — fenomene bağlı olarak feminist, eleştirel ırk, queer, engellilik veya dekolonyal çerçevelerden yararlanabilir.
  • Sağlam bir felsefi temel (Husserl, Merleau-Ponty, Heidegger) üzerine inşa ederken, onu çağdaş politik alana genişletir.

Uygulama alanları

  • Cezaevi sistemlerine maruz kalanların bakış açısından hapsedilme, hücre hapsi veya ceza adaleti teması yaşanmış deneyimini incelemek.
  • Irksallaşmış bireylerin günlük kurumsal ortamlarda bedensel gözetimi, ırksal profillemeyi veya mikro saldırganlıkları nasıl deneyimlediğini araştırmak.
  • Engelli bireylerin erişilemez alanlar, tıbbi karşılaşmalar veya sosyal dışlanma deneyimlerini, kişisel anlatıları engellilik karşıtı yapılarla ilişkilendirerek incelemek.
  • Kadınların, ikili cinsiyet dışı veya cinsiyet uyumsuz bireylerin sağlık sistemlerini, işyeri ortamlarını veya kamusal alanı nasıl deneyimlediğini keşfetmek.
  • Mülteci ve sığınmacıların yerinden edilme, sınır geçişi ve göç rejimleri içindeki dışlanma deneyimlerini analiz etmek.
  • Yapısal yoksulluk veya konut güvencesizliği deneyimini araştırarak bedensel ve duygusal anlatıları politika ve kurumsal koşullarla ilişkilendirmek.

Nasıl çalışır?

Nasıl çalışır?

1

Araştırmacı kendi sosyal konumunu (ırk, cinsiyet, sınıf, kurumsal pozisyon) açıkça belirtir ve bunun katılımcılara erişimi, anlatıların yorumlanmasını ve çalışmanın politik risklerini nasıl şekillendirebileceğini açıklar. Bu sadece bir özdüşünümsellik değil, bilginin üretiminin her zaman konumlandırılmış ve politik olarak ilişkili olduğunun eleştirel bir kabulüdür. Burada parantez içine alınan varsayımlar sadece kişisel önyargıları değil, aynı zamanda eşitsizliği doğallaştıran baskın ideolojileri de içerir.

2

Yaşanmış deneyimlere ilişkin zengin birinci şahıs anlatıları, genellikle marjinalleştirilmiş veya yapısal olarak savunmasız grupların üyeleri olan katılımcılarla yapılan derinlemesine görüşmeler, odak grupları, katılımcı gözlem veya otobiyografik anlatılar aracılığıyla toplanır. Veri toplama, sömürücü olmamak üzere tasarlanmıştır: katılımcılar, veri kaynakları olarak değil, kendi durumlarının ortak yorumcuları olarak ele alınır. Tipik örneklem büyüklükleri fenomenolojiyi (5–25) yansıtır, ancak grubun ulaşılması zor olduğu durumlarda daha küçük amaçlı örneklemler kabul edilir.

3

Transkriptler ve saha notları, hem fenomenal içerik (katılımcıların tanımladığı şeyin dokusu) hem de yapısal kısıtlamaların izleri (gücün, dışlanmanın veya normalleşmenin deneyim dilinde ortaya çıktığı anlar) açısından dikkatle okunur. Araştırmacı, fenomenolojik gelenekte anlam birimlerini ve tematik kümeleri belirlerken, aynı zamanda her bir kümeyi hangi sosyal ve politik koşulların mümkün veya kaçınılmaz kıldığını sorgular.

4

Tematik bulgular, yaşanmış anlatıların ima ettiği yapısal güçleri adlandırmak için eleştirel teorik çerçevelerle (feminist teori, eleştirel ırk teorisi, engellilik çalışmaları, queer teori veya benzerleri) diyalog içine sokulur. Bu adım, tanımdan açıklamaya geçer: deneyimdeki örüntüler, tamamen bireysel veya psikolojik fenomenler olarak ele alınmak yerine, gücün yeniden üretilebilir mekanizmalarıyla ilişkilendirilir.

5

Sentez, özgürleştirici amaçlara yöneliktir: bulgular, incelenen deneyimleri kısıtlayan koşullara karşı çıkmak için topluluklar, savunucular veya politika yapıcılar tarafından kullanılabilecek şekilde yazılır ve yayılır. Araştırmacı, bilginin katılımcılara nasıl geri döndürüldüğünü ve araştırmanın eleştirdiği yapıları pekiştirme riskini taşıyıp taşımadığını değerlendirir.

Sık yapılan hatalar

  • Eleştiriyi sonradan eklemek — fenomenolojik tanımı asıl iş olarak görüp sonuna bir paragraf eleştirel teori eklemek ne iyi bir fenomenoloji ne de gerçek bir eleştiri üretir; yapısal analiz tüm sürece işlenmelidir.
  • Katılımcıları kurbanlara indirgemek — eleştirel fenomenoloji, katılımcıların failliğini, direncini veya karmaşıklığını silmeden yapısal zararı adlandırmalıdır; baskının aşırı belirlenmiş anlatıları, deneyimleri incelenen insanları düzleştirir.
  • Fenomene uymayan bir eleştirel çerçeve seçmek — feminist teoriyi öncelikli olarak ırksal cezaevi yapılarına dayanan deneyimlere uygulamak veya tam tersi, eleştiri adımını zayıflatan kategori hataları üretir.
  • Bilginin geri dönüşünü ihmal etmek — özgürleştirici bir amaç iddia ederken, yalnızca akademik kitleler tarafından okunabilir bulgular üretmek, yöntemin taahhütleriyle çelişir; erişilebilir formatları, üye kontrolünü ve topluluk yayılımını düşünün.
  • Eleştirel fenomenolojiyi eleştirel söylem analiziyle karıştırmak — ilki yaşanmış, bedensel deneyime ve fenomenolojik felsefeye dayanır; ikincisi dil ve metin yapılarını analiz eder; tamamlayıcıdırlar ancak birbirinin yerine geçmezler.

Sık sorulan sorular

Eleştirel fenomenoloji, standart fenomenolojiden nasıl farklılaşır?

Standart fenomenoloji, yaşanmış bir deneyimin temel yapısını mümkün olduğunca eksiksiz tanımlamayı amaçlar, genellikle yapısal veya politik bağlamı parantez içine alarak fenomenlere yakın kalır. Eleştirel fenomenoloji bu tanımlayıcı titizliği korur ancak deneyimi onu üreten, kısıtlayan veya reddeden güç yapılarından ayrılamaz olarak ele almayı reddeder. Analitik adımlar, tematik bulguların eleştirel ırk teorisi, feminist teori veya engellilik çalışmaları gibi çerçevelerle ilişkilendirildiği zorunlu bir eleştiri aşamasını içerir.

Eleştirel fenomenoloji ile hangi eleştirel teori çerçevesini eşleştirmeliyim?

Çerçeve, keyfi olarak seçilmemeli, fenomenin yapısal boyutuna uyacak şekilde seçilmelidir. İncelenen deneyimler öncelikli olarak ırksal hiyerarşiler tarafından şekilleniyorsa, eleştirel ırk teorisi doğal bir eşleşmedir. Toplumsal cinsiyete dayalı veya kesişimsel deneyimler feminist veya kesişimsellik çerçevelerini gerektirir. Engellilikle ilgili deneyimler eleştirel engellilik çalışmalarını gerektirir. Birden fazla çerçeveyi aynı anda kullanmak mümkündür ancak bunların nasıl etkileşimde bulunduğunun açıkça belirtilmesini gerektirir.

Eleştirel fenomenoloji politik veya aktivist bir duruş gerektirir mi?

Özgürleştirici bir yönelim gerektirir — araştırmacı, deneyimi şekillendiren yapısal güçler hakkında açık olmalı ve bu güçlere karşı çıkmak için kullanılabilecek bilgi üretmeye kararlı olmalıdır. Bu, aktivist olmakla aynı şey değildir; araştırmacının birincil yükümlülüğü titiz bir araştırmadır. Ancak, yöntem değer-tarafsız nesnellik iddiasıyla uyumsuzdur ve araştırmacılar bunu pozitivist geleneklerden gelen hakemlere açıklamaya hazır olmalıdır.

Eleştirel fenomenoloji katılımcı eylem araştırmasıyla birleştirilebilir mi?

Evet — bu en verimli kombinasyonlardan biridir. Katılımcı eylem araştırması, eleştirel fenomenolojinin marjinalleştirilmiş topluluklarla birlikte bilgi üretme ve bulguları değişime yönlendirme taahhüdünü paylaşır. Bu kombinasyon, eleştirel fenomenolojinin özgürleştirici adımını ve katılımcı çalışmanın teorik temelini güçlendirir.

İçeriden veya dışarıdan bir araştırmacı olarak konumlanmayı nasıl ele alırım?

Her iki konum da farklı riskler taşır. İçeriden araştırmacılar, kendi deneyimlerinden sapan deneyimleri istemeden susturabilir; dışarıdan araştırmacılar, anlatıları yanlış yorumlayabilir veya topluluğa yeterli geri dönüş sağlamadan bilgi çıkarabilir. Eleştirel fenomenoloji, konumlanışın veri toplama ve analiz boyunca dürüstçe sorgulanmasını gerektirir — başlangıçta bir kez çözülmek yerine, çalışma ilerledikçe ve eleştiri adımı giderek daha spesifik yapısal iddialar gerektirdikçe yeniden ele alınmalıdır.

İlgili yöntemler

Kaynaklar

  1. Guenther, L. (2020). Critical phenomenology. In G. Weiss, A. V. Murphy, & G. Salamon (Eds.), 50 Concepts for a Critical Phenomenology (pp. 11–16). Northwestern University Press.

    ISBN: 978-0810141018
    Kopyalandı.
  2. Salamon, G. (2018). The Life of the Body: Phenomenology and Ethics. Columbia University Press.

    Yayın kaynağını aç
    Kopyalandı.