Eleştirel Söylem Analizi — ESA
- Ortaya koyan
- Norman Fairclough; Teun A. van Dijk; Ruth Wodak
- Yıl
- Late 1970s–1990s (systematised ~1979–1995)
- Tür
- Qualitative research method
- Aile
- Discourse Analysis
Bu metin makine çevirisidir ve henüz incelenmedi. Asıl metni İngilizce oku
Ne işe yarar?
Eleştirel Söylem Analizi (ESA), dilin metinlerde ve konuşmalarda güç ilişkilerini, ideolojiyi ve toplumsal eşitsizlikleri nasıl inşa ettiğini, sürdürdüğünü ve sorguladığını inceleyen nitel bir yöntemdir.
Dilbilim, toplumsal teori ve eleştirel felsefeden yararlanan ESA, söylemi yalnızca iletişim olarak değil, aynı zamanda egemenliğin yeniden üretildiği ve direnişin dile getirilebildiği bir toplumsal pratik alanı olarak ele alır. Yirminci yüzyılın sonlarında Norman Fairclough, Teun van Dijk ve Ruth Wodak gibi isimler tarafından geliştirilen ESA, siyasi konuşmalar, medya metinleri, politika belgeleri, eğitim materyalleri ve kurumsal etkileşimlere uygulanır.
Yöntemin mantığı
Göç politikası hakkında bir hükümet basın bültenini hayal edin. Yüzeyde tarafsız görünüyor, ancak ESA şunu sorar: kimlerin sesleri yükseltiliyor ve kimler marjinalleştiriliyor? Göçmenleri insan yerine tehdit olarak çerçeveleyen metaforlar nelerdir? Neler söylenmeden bırakılıyor? Hangi toplumsal varsayımlar sağduyu olarak kabul ediliyor? ESA, metinleri kelime seçimi ve dilbilgisi düzeyinde yakından okuyarak ve ardından bu dilsel seçimleri, metnin üretildiği ve tüketildiği daha geniş toplumsal ve kurumsal bağlamla ilişkilendirerek çalışır. Analist, dilin yaptığı ideolojik işi —genellikle görünmez bir şekilde— ortaya çıkarır ve bu işin kimlerin çıkarlarına hizmet ettiğini sorar.
Tarih
Eleştirel Söylem Analizi, eleştirel dilbilim (Fowler, Hodge, Kress, Trew — Language and Control, 1979) ve sistemik işlevsel dilbilimin (Halliday) yakınlaşmasından doğmuştur. Norman Fairclough, metin, söylemsel pratik ve toplumsal pratiği birbirine bağlayan etkili üç boyutlu çerçevesini önererek yöntemi Language and Power (1989) ve Discourse and Social Change (1992) adlı eserlerinde sistematik hale getirmiştir. Teun van Dijk, 1980'lerden itibaren çok sayıda eserde ifade edilen, seçkinci söylem, ırkçılık ve zihinsel modellere odaklanan sosyobilişsel bir kol katkıda bulunmuştur. Ruth Wodak, argümantasyon ve önyargı analizinde tarihsel bağlamın rolünü vurgulayan söylem-tarihsel yaklaşımı geliştirmiştir. 1990'ların ortasına gelindiğinde ESA, Discourse and Society (1990) dergisinin kuruluşunun önemli bir kurumsal işaret olduğu yerleşik bir disiplinlerarası alan haline gelmişti.
Ne zaman kullanılır?
ESA, araştırma sorusu dilin gücü, ideolojiyi veya toplumsal eşitsizliği nasıl aracılık ettiğini ilgilendiğinde uygundur. Siyasi ve medya söylemini, politika metinlerini, kurumsal iletişimi, reklamcılığı ve belirli temsillerin belirli çıkarlara hizmet ettiğinden şüphelenilen eğitim materyallerini analiz etmek için çok uygundur. ESA, metin veya transkript verisi ve dil ile toplumsal yapı arasındaki ilişkiye kuramsal bir bağlılık gerektirir. Amaç betimsel içerik sıklığı, hipotez testi veya istatistiksel genelleme olduğunda UYGUN DEĞİLDİR — bu amaçlar için içerik analizi veya nicel metin analizi daha iyi seçeneklerdir. Ayrıca, eleştirel kuramsal bir demirbaşın olmadığı araştırmalar için de uygun değildir; güç ilişkileri hakkında net bir argüman olmadan, ESA sıradan yakın okumaya dönüşme riski taşır.
Sınırlar ve dikkat edilmesi gerekenler
- Bulgular istatistiksel olarak genellenemez; sonuçlar, analiz edilen derleme için geçerlidir, bir popülasyon için değil.
- Analistin kendi ideolojik konumu kaçınılmaz olarak neyin fark edildiğini ve nasıl yorumlandığını şekillendirir — yansıtıcılık gereklidir ancak öznelliği ortadan kaldırmaz.
- Hem dilbilim (dilbilgisi, söylem yapısı, retorik) hem de ilgili toplumsal teori alanlarında önemli uzmanlık gerektirir; acemi analistler genellikle kelime seçimi düzeyinde kalır.
- Yoğun ve zaman alıcı: az sayıda metinden oluşan küçük bir derlemin bile kapsamlı ESA'sı haftalar sürebilir.
- Onaylama yanlılığı riski — güçlü bir eleştirel hipotezle başlayan analistler, metinleri test etmek yerine onu doğrulamak için istemeden okuyabilirler.
Kaynak metnin koşulları, bağımsız bilimsel inceleme veya analiz motoru doğrulaması yerine geçmez.
Güçlü yönleri
- Dil, güç ve ideoloji arasındaki ilişkiyi doğrudan ele alır — yalnızca betimsel yöntemlerin sormadığı sorular.
- Geniş bir metin türü yelpazesine uygulanabilir: siyasi konuşmalar, haber medyası, politika belgeleri, sosyal medya, kurumsal konuşmalar ve eğitim müfredatları.
- Dilsel kesinliği toplumsal teoriyle bütünleştirir, yakın okumayı ve toplumun makro düzey analizini köprüler.
- Şeffaf ve sistematik: açık analitik çerçeveler (Fairclough, van Dijk, Wodak) süreci denetlenebilir ve geniş hatlarıyla tekrarlanabilir kılar.
- Egemen ideolojileri görünmez bir şekilde yeniden üreten doğal kabul edilmiş veya sorgulanmayan varsayımları ortaya çıkarmada özellikle güçlüdür.
Uygulama alanları
- Siyasi konuşmaların ve parti manifestolarının ulusal kimliği nasıl inşa ettiğini, göçü nasıl çerçevelediğini veya kemer sıkma politikalarını nasıl meşrulaştırdığını analiz etmek.
- Önyargı ve ötekileştirmeyi ortaya çıkarmak için marjinalleştirilmiş grupların —mülteciler, etnik azınlıklar, engelli bireyler— haber medyası temsillerini incelemek.
- Eğitim politika belgelerinin ve müfredat metinlerinin yetenek, liyakat ve vatandaşlık hakkındaki varsayımları nasıl gömdüğünü araştırmak.
- Yönetimsel ideolojinin nasıl normalleştirildiğini ortaya çıkarmak için kurumsal ve şirket iletişimlerini —yıllık raporlar, misyon beyanları, İK belgeleri— incelemek.
- Halk sağlığı kampanyalarının veya tıbbi söylemin 'sorumlu hastayı' nasıl inşa ettiğini ve sağlığın yapısal belirleyicilerini nasıl gizlediğini izlemek.
- Popülist, milliyetçi veya aşırılıkçı ideolojik çerçevelerin yeniden üretilmesi için sosyal medya ve çevrimiçi söylemi incelemek.
Nasıl çalışır?
Nasıl çalışır?
Analist, metni toplumsal ve tarihsel bağlamına oturtarak başlar: Kim üretti, hangi kitle için, hangi kurumsal ortamda ve hangi tarihsel anda? Bu bağlamsallaştırma, metnin anlamını şekillendiren üretim ve alımlama koşullarını belirlemek için arka plan okumaları, belge analizi ve bazen de etnografik gözlemlerden yararlanır.
Araştırma sorusunu ele almak için amaçlı bir metin derlemi (corpus) oluşturulur. Seçim, rastgele olmaktan ziyade kuramsal olarak yönlendirilir: metinler, öne çıktıkları, tartışmalı oldukları, bir türün temsilcisi oldukları veya bir toplumsal ihtilafta kilit rol oynadıkları için seçilir. Derlem, tek bir dönüm noktası niteliğindeki konuşma, bir dizi gazete başyazısı veya bir politika belgesi koleksiyonu olabilir — temsil gücünden ziyade zenginlik ve alaka önceliklidir.
Seçilen metinler, yakından dilsel betimlemeye tabi tutulur. Analist, kelime seçimi (leksikleştirme, adlandırma, çerçeveleme), dilbilgisel yapılar (geçişlilik, edilgen çatı, kiplik), retorik cihazlar (metafor, önvarsayım, metinlerarasılık) ve argümantasyon stratejilerini inceler. Bu düzey, Fairclough'un metin analizi veya van Dijk'ın mikro yapısal analizi ile örtüşür.
Betimlemede belirlenen dilsel özellikler söylemsel pratikler olarak yorumlanır: metin nasıl üretilir, dağıtılır ve tüketilir? Hangi türler, üsluplar ve söylemlerden yararlanılır? Metinlerarasılık — bir metnin diğer metinleri nasıl yankıladığı veya çeliştiği — belirli toplumsal aktörleri nasıl konumlandırır? Analist, anlamı bağlamsal olarak konumlanmış olarak yorumlamak için metin ile daha geniş söylemsel alan arasında hareket eder.
Yorumsal bulgular, toplumsal yapı ve güçle ilişkilendirilerek açıklanır. Analist şunu sorar: bu söylemle hangi ideolojiler, güç ilişkileri veya toplumsal eşitsizlikler yeniden üretilir, meşrulaştırılır veya sorgulanır? Fairclough'un üç boyutlu çerçevesi metin özelliklerini söylemsel pratiğe, toplumsal pratiğe bağlar; van Dijk'ın sosyobilişsel yaklaşımı seçkinci söylemin zihinsel modelleri nasıl şekillendirdiğini inceler; Wodak'ın söylem-tarihsel yaklaşımı tarihsel bağlamların argümantasyon stratejilerini nasıl şekillendirdiğini izler.
Sık yapılan hatalar
- Güç ilişkileri veya ideolojik işlevle ilişkilendirmeden dil kalıplarını betimlemek, içerik analizi üretir, ESA değil.
- Bulguları nesnel olarak kabul etmek — ESA açıkça değer yüklü ve siyasi olarak konumlanmıştır; tarafsızlık iddiasında bulunmak yöntemin epistemolojik tutarlılığını zayıflatır ve okuyucuları yanıltır.
- Üretim ve alımlama bağlamını göz ardı etmek — bir metnin anlamı yalnızca metinden tam olarak anlaşılamaz; kurumsal, tarihsel ve kitle bağlamları tamamlayıcı değil, kurucudur.
- İzole dilsel özellikleri aşırı yorumlamak — edilgen bir yapı veya belirli bir metafor otomatik olarak ideolojik değildir; analitik ağırlığı taşıyan tekil örnekler değil, derlemdeki kalıplardır.
- Farklı ESA çerçevelerini karıştırmak — Fairclough'un üç boyutlu modeli, van Dijk'ın sosyobilişsel yaklaşımı ve Wodak'ın söylem-tarihsel yaklaşımı analitik odakları ve kuramsal varsayımları açısından farklılık gösterir; bunları haklı gerekçe olmaksızın eklektik bir şekilde karıştırmak tutarlılığı zayıflatır.
Sık sorulan sorular
ESA sıradan söylem analizinden nasıl farklıdır?
Söylem analizi, dilin bağlamda nasıl işlediğini —anlamın nasıl inşa edildiğini, konuşma sırasının nasıl düzenlendiğini, türlerin nasıl çalıştığını— betimler. ESA, açıkça eleştirel ve normatif bir boyut ekler: belirli söylemsel seçimlerin kimlerin çıkarlarına hizmet ettiğini, dil aracılığıyla güç ilişkilerinin nasıl yeniden üretildiğini veya sorgulandığını ve metinlerin hangi ideolojik işlevi yerine getirdiğini sorar. ESA siyasi olarak konumlanmıştır; değer-nötr iddiasında bulunmaz ve söylemsel tahakküm ve adaletsizlik biçimlerine karşı bir duruş sergiler.
ESA yapmak için dilbilim geçmişine ihtiyacım var mı?
Sağlam bir ESA için en azından geçişlilik, kiplik, kelime seçimi ve retorik cihazlar hakkında bir anlayış olmak üzere, dilbilim hakkında çalışan bir bilgi önemlidir. Olmadan, analiz genellikle parafraz düzeyinde kalır. Ancak, çoğu ESA çerçevesi sosyal bilimciler tarafından öğrenilebilir şekilde tasarlanmıştır ve Fairclough, Jorgensen ve Phillips ve Wodak'ın ders kitapları erişilebilir girişler sunar. Bir söylem dilbilimcisiyle işbirliği yapmak analizi önemli ölçüde güçlendirir.
Derlem ne kadar büyük olmalı?
ESA bir derlem boyutu belirtmez. Amaç, kapsama alanından ziyade analiz derinliğidir, bu nedenle birkaç kilit metinden oluşan odaklanmış bir derlem, yüzeysel olarak ele alınan büyük bir derlemden daha üretken olabilir. Yönlendirici ilke, araştırma sorusuyla ilgili kuramsal doygunluktur: soruşturulan güç veya ideoloji sorusunu ele almak için yeterli metin, istatistiksel değil, kuramsal temelde seçilir.
ESA başka yöntemlerle birleştirilebilir mi?
Evet. ESA sıklıkla etnografi (metin üretiminin toplumsal bağlamını anlamak için), derlem dilbilimi (daha sonra yakın ESA tedavisi alan büyük veri kümelerindeki kalıpları belirlemek için), mülakat yöntemleri (söylemin kitleler tarafından nasıl alımlandığını veya direnilip direnilmediğini anlamak için) ve tarihsel belge analizi ile birleştirilir. Derlem yöntemleri ve ESA'nın birleşimi —bazen Derlem Destekli Söylem Çalışmaları (CADS) olarak adlandırılır— büyük metin koleksiyonları için özellikle üretkendir.
Tezim için ESA uygun mudur, eğer dilbilim uzmanı değilsem?
Öğrenci, seçtiği çerçevenin gerektirdiği dilsel analitik kategorileri öğrenmeye bağlı kalırsa, ESA tez çalışması için uygulanabilir. Birkaç kelime seçimini sistematik analiz olmadan 'ideolojik' olarak etiketleyen bir tez, ESA incelemesinden geçmeyecektir. Pratik tavsiye, iyi kurulmuş bir çerçeve seçmek (Fairclough'un üç boyutlu modeli en yaygın öğretilenidir), onu tutarlı bir şekilde uygulamak ve hem alınan analitik adımlar hem de araştırmacının eleştirel duruşu hakkında açık olmaktır.
İlgili yöntemler
Kaynaklar
Fairclough, N. (1992). Discourse and Social Change. Polity Press.
Yayın kaynağını açKopyalandı.van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse and Society, 4(2), 249–283.
Yayın kaynağını açKopyalandı.