ABA Tasarımı — ABA Geri Çekme Tasarımı
- Ortaya koyan
- Montrose Wolf, Donald Baer, Todd Risley (applied behavior analysis tradition)
- Yıl
- 1968
- Tür
- Single-subject experimental design
- Aile
- Experimental design
Bu metin makine çevirisidir ve henüz incelenmedi. Asıl metni İngilizce oku
Ne işe yarar?
ABA tasarımı, üç ardışık aşama aracılığıyla deneysel kontrolü gösteren tek-denekli bir deneysel tasarımdır: bir temel çizgi aşaması (A1), bir müdahale aşaması (B) ve temel çizgiye geri dönme aşaması (A2).
Son aşamada müdahaleyi kaldırarak ve davranışın temel çizgi seviyelerine geri dönüp dönmediğini gözlemleyerek, araştırmacılar tedavi ile bireysel bir katılımcı için hedef davranış arasındaki işlevsel bir ilişki kurarlar.
Yöntemin mantığı
Bir sınıf ödül sisteminin, öğrencinin göreve odaklanmasını gerçekten sağladığını göstermek istediğinizi hayal edin — sadece göreve odaklanma davranışı ve ödülün tesadüfen birlikte ortaya çıkmadığını. ABA tasarımı, ödül işe yarıyor gibi göründükten sonra geri çekilerek bu kanıtı sağlar. Ödül geri çekildiğinde göreve odaklanma davranışı düşerse, bunun tesadüfi bir faktörden değil, ödülün iyileşmeden sorumlu olduğuna dair ikna edici bir kanıtınız olur. Bu geri çekme mantığı, tasarımın gücünün — ve etik zorluğunun — temelini oluşturur.
Tarih
Tek denekli araştırmalarda geri çekme mantığının kavramsal kökleri, B. F. Skinner'ın 1950'ler ve 1960'lardaki edimsel koşullanma laboratuvar çalışmalarına dayanmaktadır. ABA (ve ABAB) geri çekme tasarımı, uygulamalı davranış analizinin boyutlarını tanımlayan Baer, Wolf ve Risley'nin temel makalesiyle desteklenen Davranış Analizi Dergisi'nin 1968'deki kuruluşuyla bir metodolojik standart olarak biçimlendirilmiştir. 1970'ler ve 1980'ler boyunca, tasarım özel eğitim, gelişimsel engellilik ve klinik psikolojide davranışsal müdahaleleri değerlendirmek için temel metodoloji haline geldi.
Ne zaman kullanılır?
Belirli bir müdahale ile bireysel bir katılımcıdaki hedef davranış arasında işlevsel bir ilişkiyi göstermeniz gerektiğinde ve davranışın müdahale geri çekildikten sonra geri döndürülebilir olması beklendiğinde ABA tasarımını kullanın. Grup tasarımlarının pratik olmadığı durumlarda (nadir koşullar, küçük N, bireyselleştirilmiş müdahaleler) uygulamalı davranış analizi, özel eğitim, rehabilitasyon ve klinik psikolojide uygundur. Müdahalenin geri çekilmesinin etik risk oluşturduğu durumlarda ABA tasarımını kullanmayın — örneğin, hedef davranış kendi kendine zarar verme, akademik beceri kazanımı (öğrenilen beceriler geri dönmeyebilir) veya A2 sırasında faydalı bir tedaviyi alıkoymanın katılımcıya zarar vereceği herhangi bir durumda. Bu durumlarda ABAB tasarımını veya çoklu temel çizgi tasarımını tercih edin.
Sınırlar ve dikkat edilmesi gerekenler
- Bulgular bireysel katılımcıya özgüdür; bir popülasyona istatistiksel genelleme, birden fazla katılımcı ve ortamda sistematik tekrarlama gerektirir.
- Tasarım, hedef davranışın geri döndürülemez olduğu durumlarda uygun değildir (örn. kazanılmış akademik beceriler, motor öğrenme) — A2'de geri dönmeme, yorumlamayı karıştırır.
- Müdahalenin geri çekilmesiyle sona erer, bu da katılımcının çalışmayı müdahale aktif olmadan tamamladığı anlamına gelir; bu, faydalı tedaviler için etik endişeler doğurur.
- Zaman serisi verilerinin görsel analizi eğitim gerektirir ve analist yanlılığına maruz kalabilir; araştırmacılar arası güvenilirlik kontrolleri gereklidir.
Kaynak metnin koşulları, bağımsız bilimsel inceleme veya analiz motoru doğrulaması yerine geçmez.
Güçlü yönleri
- Ayrı bir kontrol grubu olmadan, öz-içinde-denekli nedensel bir ilişkinin net bir gösterimini sağlar.
- Grup deneylerinin imkansız olduğu nadir davranışları veya küçük popülasyonları incelemek için uygundur.
- Tek bir katılımcı içindeki tekrarlama mantığı, birçok olgunlaşma ve tarihsel karıştırıcıyı kontrol eder.
- Sürekli ölçüm, sadece ön-sonrası anlık görüntüler değil, davranışsal dinamikler hakkında zengin zamansal veriler üretir.
- Çok gruplu randomize denemelere kıyasla düşük katılımcı yükü; her kişi kendi kontrolü olarak hizmet eder.
Uygulama alanları
- ADHD veya otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilerin sınıftaki göreve odaklanma davranışları üzerindeki jeton ekonomisi sistemlerinin etkisini değerlendirmek.
- Klinik ortamlarda stereotipik veya kendi kendine uyarıcı davranışı azaltan farklılaştırılmış pekiştirme prosedürlerinin değerlendirilmesi.
- Mesleki sağlık araştırmalarında tekrarlayan zorlanma yaralanması davranışları üzerindeki ergonomik işyeri modifikasyonlarının etkisini test etmek.
- Dozajın etik olarak askıya alınabildiği durumlarda farmakolojik tedavilerin davranış üzerindeki işlevsel etkisini incelemek.
- Hayvan davranışı araştırmaları ve karşılaştırmalı psikoloji laboratuvarlarında işlevsel ilişkileri göstermek.
Nasıl çalışır?
Nasıl çalışır?
İlk A aşaması, müdahale öncesi stabil bir temel çizgi oluşturur. Hedef davranış, performans stabil olana veya öngörülen müdahale etkisinin tersi yönde eğilim gösterene kadar oturumlar boyunca (genellikle en az üç ila beş veri noktası) tekrarlı olarak gözlemlenir ve kaydedilir. Bu temel çizgi, katılımcının davranışının doğal oranını karakterize eder ve karşı-olgusal referans görevi görür.
B aşaması, bağımsız değişkeni — incelenen tedavi, müdahale veya çevresel manipülasyonu — tanıtır. Davranışsal veri toplama, aynı ölçüm sıklığında devam eder. Araştırmacılar, A1 temel çizgisine göre hedef davranışta seviye, eğilim veya değişkenlikte belirgin bir değişiklik ararlar, bu da bir etkinin ilk kanıtını sunar.
İkinci A aşaması, müdahaleyi geri çeker ve temel çizgi koşullarına döner. Hedef davranış A1 seviyesine doğru geri dönerse, aynı birey içindeki bu tekrarlama, davranış değişikliğinin yabancı faktörlerden ziyade müdahaleden kaynaklandığı çıkarımını güçlendirir. Geri çekilme derecesi görsel olarak ve uygulanabilir olduğunda, etki büyüklüğü istatistikleri aracılığıyla değerlendirilir.
Tüm üç aşamadaki veriler görsel analiz kullanılarak değerlendirilir: seviyedeki değişiklikler (ortalama performansta ani kayma), eğilim (veri yolunun eğimi) ve değişkenlik (eğilim çizgisi etrafındaki veri noktalarının dağılımı). Genel örüntü — B'de iyileşme, A2'de temel çizgiye dönüş — işlevsel bir gösterimin mantıksal gösterimini oluşturur. Tau-U veya PND (örtüşmeyen verilerin yüzdesi) gibi etki büyüklükleri görsel incelemeyi destekleyebilir.
Sık yapılan hatalar
- Zararlı davranışı (örn. kendi kendine zarar veren davranış) ele alan etkili bir müdahaleyi geri çekmek etik olarak savunulamaz; A2 geri çekilmesine karar vermeden önce her zaman etik bir inceleme yapın.
- Her aşama için çok az veri noktası toplamak — aşama başına üçten az stabil veri noktası, performansın gerçekten stabilize olup olmadığını belirlemeyi imkansız hale getirir ve deneysel mantığı zayıflatır.
- Temel çizgi eğilim yönünü göz ardı etmek — A1 temel çizgisi zaten müdahale için öngörülen yönde eğilim gösteriyorsa, herhangi bir görünür B aşaması iyileşmesi, müdahale etkisinden ziyade mevcut eğilimin bir devamı olabilir.
- ABA'yı ABAB ile karıştırmak — ABA tasarımı geri çekilmeden sonra sona erer ve müdahaleyi yeniden tanıtmaz; müdahale ile sona ermek ve tekrarlama kanıtlarını güçlendirmek isteyen araştırmacılar bunun yerine ABAB tasarımını kullanmalıdır.
Sık sorulan sorular
ABA ve ABAB tasarımları arasındaki fark nedir?
Her ikisi de geri çekme tasarımlarıdır. ABA tasarımı üç aşamaya sahiptir ve müdahalenin geri çekilmesiyle sona erer. ABAB tasarımı ikinci bir B (müdahale) aşaması ekler ve tedavinin aktif olmasıyla sona erer. ABAB, ikinci bir etki tekrarlaması yoluyla daha güçlü nedensel kanıt sağlar ve müdahalenin faydalı olduğu durumlarda etik olarak tercih edilir, çünkü katılımcı çalışmayı tedavi alarak tamamlar.
Temel çizginin ne zaman ilerlemek için yeterince stabil olduğunu nasıl anlarım?
Yaygın kriterler, müdahale için öngörülen yönde sistematik bir eğilim olmaksızın en az üç ardışık veri noktası ve beklenen bir etkiyi gizlemeyecek kadar küçük bir değişkenlik (skor aralığı) gerektirir. Temel çizgi yukarı doğru eğilim gösteriyorsa ve yukarı doğru bir müdahale etkisi öngörüyorsanız, B'yi tanıtmadan önce eğilimin düzleşmesini veya tersine dönmesini bekleyin.
ABA verilerini görsel analiz yerine istatistiksel olarak analiz edebilir miyim?
Evet, görsel analiz standart ve gereklidir, ancak etki büyüklüğü istatistikleri bunu destekleyebilir. Yaygın olarak kullanılan metrikler arasında Tau-U (temel çizgi eğilimini hesaba katar), örtüşmeyen verilerin yüzdesi (PND) ve iyileşme oranı farkı (IRD) bulunur. Bu metrikler etkinin büyüklüğünü ölçmeye yardımcı olur ve meta-analizlerde çalışmalar arasında karşılaştırmaları destekler.
ABA tasarımı ABAB veya geri çekme tasarımı ile aynı mı?
Geri çekme tasarımı ve geri çekme tasarımı terimleri genellikle ABA ailesi tasarımları için eşanlamlı olarak kullanılır. Teknik olarak, bir geri çekme, temel çizgi koşullarını aktif olarak yeniden kurmayı (pekiştiriciyi kaldırmayı) içerirken, bir geri çekme sadece müdahaleyi sonlandırır. Uygulamada, çoğu araştırmacı ABA ve geri çekme tasarımını eşanlamlı olarak ele alır. ABAB tasarımı, ikinci temel çizgiden sonra müdahaleyi yeniden tanıtan belirli bir uzantıdır.
Bir ABA çalışmasından elde edilen bulguları başka insanlara genelleştirebilir miyim?
Doğrudan değil. Tek denekli tasarımlar, incelenen birey için işlevsel bir ilişki kurar. Diğer bireylere ve ortamlara genelleme, sistematik tekrarlama yoluyla elde edilir — farklı katılımcılar, terapistler veya ortamlarda çalışmanın tekrarlanması. Tekrarlamalar boyunca tutarlı etkilerin bir örüntüsü, genellikle literatür incelemelerinde veya meta-analizlerde raporlanır, daha geniş sonuçları destekler.
İlgili yöntemler
Kaynaklar
Baer, D. M., Wolf, M. M., & Risley, T. R. (1968). Some current dimensions of applied behavior analysis. Journal of Applied Behavior Analysis, 1(1), 91–97.
DOI kaynağını açKopyalandı.Cooper, J. O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2020). Applied Behavior Analysis (3rd ed.). Pearson.
ISBN: 978-0134752556Kopyalandı.