ภาวะการสะท้อนตนเองในการวิจัยเชิงคุณภาพ
- ผู้เสนอ
- Anthony Giddens and Pierre Bourdieu
- ปี
- 1990
- ประเภท
- Concept
- กลุ่มวิธี
- methodological-awareness
ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ
ใช้ทำอะไร?
ภาวะการสะท้อนตนเอง (Reflexivity) คือการปฏิบัติในการตรวจสอบว่าอัตลักษณ์ สมมติฐาน ความสัมพันธ์ และค่านิยมของผู้วิจัยมีอิทธิพลต่อกระบวนการวิจัยและผลการวิจัยอย่างไร แทนที่จะมองว่าความเป็นปรวิสัย (objectivity) คือการแยกตัวออกอย่างสมบูรณ์ ภาวะการสะท้อนตนเองยอมรับว่าผู้วิจัยนั้นฝังตัวอยู่ในการวิจัยและไม่สามารถแยกออกจากกันได้อย่างสิ้นเชิง ภาวะการสะท้อนตนเองซึ่งมีต้นกำเนิดในสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา ได้กลายเป็นหัวใจสำคัญของความเข้มแข็งของการวิจัยเชิงคุณภาพในหลากหลายสาขาวิชา ผู้วิจัยที่ใช้ภาวะการสะท้อนตนเองจะตรวจสอบอิทธิพลของตนเองอย่างมีวิจารณญาณในทุกขั้นตอน: การออกแบบการวิจัย การคัดเลือกผู้เข้าร่วม การเก็บรวบรวมข้อมูล การตีความ และการนำเสนอ ความโปร่งใสนี้ช่วยเสริมสร้างความเข้มแข็งโดยทำให้เลนส์ที่ใช้ในการเก็บรวบรวมและตีความข้อมูลปรากฏชัดเจน
แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ
การวิจัยทุกประเภทล้วนถูกหล่อหลอมโดยผู้วิจัย คำถามที่คุณถาม ผู้ที่คุณคัดเลือก วิธีที่คุณถามคำถาม สิ่งที่คุณสังเกตเห็นในการตอบสนอง วิธีที่คุณตีความผลการวิจัย ล้วนได้รับอิทธิพลจากภูมิหลัง อัตลักษณ์ ความเชื่อ และความสัมพันธ์ของคุณกับหัวข้อนั้นๆ การวิจัยแบบดั้งเดิมมุ่งหวังที่จะรักษาระยะห่างที่เป็นปรวิสัย แต่ภาวะการสะท้อนตนเองใช้วิธีการที่แตกต่างออกไป: ยอมรับตำแหน่งของคุณ ตรวจสอบอิทธิพลของคุณ และทำให้สิ่งเหล่านี้ปรากฏแก่ผู้อ่าน นี่ไม่ได้หมายความว่า 'อะไรก็ใช้ได้' ภาวะการสะท้อนตนเองไม่ใช่สัมพัทธนิยม (relativism) แต่เป็นการตรวจสอบอย่างเป็นระบบว่าตำแหน่งของคุณหล่อหลอมการวิจัยอย่างไร ผู้ที่วิจัยเรื่องการตีตรา (stigma) และเคยมีประสบการณ์การตีตรานั้น นำมาซึ่งความรู้เชิงลึกอันมีค่า แต่ก็อาจมีจุดบอดและอารมณ์ความรู้สึกที่เข้ามาเกี่ยวข้อง ผู้ที่วิจัยจากภายนอกชุมชน นำมาซึ่งมุมมองจากภายนอก แต่อาจเข้าใจประสบการณ์ชีวิตผิดไป ภาวะการสะท้อนตนเองถามว่า: ความสัมพันธ์ของฉันกับหัวข้อนี้คืออะไร? อัตลักษณ์ของฉันมีอิทธิพลต่อสิ่งที่ผู้เข้าร่วมบอกฉันอย่างไร? ฉันมีสมมติฐานอะไรบ้าง? ฉันอาจตีความผลการวิจัยแตกต่างจากผู้วิจัยคนอื่นได้อย่างไร? กระบวนการคิดวิเคราะห์ตนเองนี้ช่วยเสริมสร้างความเข้มแข็งและความซื่อสัตย์
ประวัติศาสตร์
ภาวะการสะท้อนตนเองเกิดขึ้นจากสังคมวิทยา (Giddens 1990, แนวคิดสังคมวิทยาเชิงสะท้อนตนเองของ Bourdieu) เพื่อจัดการกับอัตวิสัยและตำแหน่งของผู้วิจัย มานุษยวิทยาได้พัฒนาแนวคิดนี้ผ่านการวิพากษ์ชาติพันธุ์วรรณนาแบบอาณานิคม: ตำแหน่งทางวัฒนธรรมของผู้วิจัยหล่อหลอมการนำเสนอผู้อื่นของพวกเขาอย่างไร? Finlay (2002) ได้นำภาวะการสะท้อนตนเองมาสู่การวิจัยสุขภาพเชิงคุณภาพ โดยเน้นการตรวจสอบอิทธิพลของผู้วิจัยอย่างชัดเจน แนวทางร่วมสมัย ได้แก่ ภาวะการสะท้อนตนเองเชิงวิพากษ์ (การตรวจสอบพลวัตอำนาจและการนำเสนอ) ภาวะการสะท้อนตนเองทางอารมณ์ (การยอมรับมิติทางอารมณ์ของการวิจัย) และภาวะการสะท้อนตนเองเชิงสาขาวิชา (การตรวจสอบบรรทัดฐานและสมมติฐานของสาขาวิชา) งานของ Braun และ Clarke เกี่ยวกับการวิเคราะห์เชิงธีมแบบสะท้อนตนเอง (reflexive thematic analysis) (2019) ได้ทำให้ภาวะการสะท้อนตนเองเป็นมาตรฐานในการวิเคราะห์เชิงคุณภาพในสาขาจิตวิทยาและสังคมศาสตร์
ควรใช้เมื่อใด
ภาวะการสะท้อนตนเองเป็นที่คาดหวังในการวิจัยเชิงคุณภาพทุกประเภท โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อผู้วิจัยมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับผู้เข้าร่วม มีประสบการณ์ส่วนตัวกับหัวข้อ หรือมีพันธะทางทฤษฎีที่แข็งแกร่ง เป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งในการวิจัยที่เกี่ยวข้องกับประชากรกลุ่มเปราะบาง หัวข้อที่ละเอียดอ่อน หรือชุมชนที่ผู้วิจัยเป็นคนนอก ภาวะการสะท้อนตนเองถูกเน้นน้อยลงในการวิจัยเชิงปริมาณหรือการวิจัยที่มีโครงสร้างสูง แม้ว่าผู้วิจัยจะตระหนักมากขึ้นเรื่อยๆ ว่าภาวะการสะท้อนตนเองก็มีความสำคัญในบริบทเหล่านั้นเช่นกัน (เช่น ในการตีความผลการวิจัยเชิงปริมาณด้วยวิธีเชิงคุณภาพ ในการตัดสินใจเกี่ยวกับระเบียบวิธี ในการกำหนดกรอบคำถามการวิจัย)
ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา
- อาจเป็นการแสดงออก (performative): แถลงการณ์สะท้อนตนเองบางครั้งกลายเป็นเพียงการฝึกฝนผิวเผิน ('ฉันเป็นนักวิจัยหญิงผิวขาว') โดยปราศจากการตรวจสอบอิทธิพลอย่างแท้จริง
- ข้อจำกัดด้านเวลาและพื้นที่: ภาวะการสะท้อนตนเองที่แท้จริงต้องใช้เวลามาก การสร้างสมดุลระหว่างภาวะการสะท้อนตนเองกับความต้องการในการรายงานอื่นๆ อาจเป็นเรื่องท้าทาย
- การมุ่งเน้นที่ผู้วิจัยมากเกินไป: ภาวะการสะท้อนตนเองที่มากเกินไปอาจทำให้เกิดการให้ความสำคัญกับอัตลักษณ์และประสบการณ์ของผู้วิจัย แทนที่จะเป็นเสียงของผู้เข้าร่วมและปรากฏการณ์ที่ศึกษา
- ความยากลำบากในการแยกแยะภาวะการสะท้อนตนเองออกจากอคติ: การยอมรับตำแหน่ง (positionality) ไม่ได้ขจัดอคติออกไป แม้ว่าจะช่วยลดผลกระทบได้ก็ตาม
- ไม่มีสูตรสำเร็จ: สิ่งที่นับว่าเป็นภาวะการสะท้อนตนเองที่เพียงพอแตกต่างกันไปตามสาขาวิชา วารสาร และกลุ่มผู้อ่าน การขาดมาตรฐานที่ชัดเจนอาจทำให้รู้สึกไม่แน่นอน
เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้
จุดแข็ง
- เสริมสร้างความน่าเชื่อถือและความน่าไว้วางใจ (credibility) โดยทำให้เลนส์ที่ใช้ในการดำเนินการและตีความการวิจัยปรากฏชัดเจน
- ป้องกันอคติที่ซ่อนเร้น การตรวจสอบสมมติฐานล่วงหน้าช่วยให้ผู้วิจัยสังเกตเห็นและแก้ไขได้
- ให้เกียรติมุมมองของผู้วิจัย: ยอมรับว่าทั้งมุมมองจากภายในและภายนอกต่างให้ข้อมูลเชิงลึกที่มีคุณค่าแต่แตกต่างกัน
- ปรับปรุงการตีความ: การเข้าใจว่าสมมติฐานของคุณหล่อหลอมการอ่านครั้งแรกอย่างไร ช่วยให้คุณพิจารณาการตีความทางเลือกอื่นได้
- สร้างความรับผิดชอบ: การนำเสนอเรื่องราวการสะท้อนตนเองอย่างชัดเจนแสดงให้เห็นว่าผู้วิจัยได้คิดอย่างรอบคอบเกี่ยวกับอิทธิพลและข้อจำกัดของตนเอง
การประยุกต์ใช้
- การวิจัยจากภายใน (Insider research): ผู้วิจัยที่ศึกษาองค์กร ชุมชน หรืออาชีพของตนเอง ใช้ภาวะการสะท้อนตนเองเพื่อยอมรับบทบาทที่ซ้ำซ้อนและจัดการกับผลประโยชน์ทับซ้อน
- การวิจัยข้ามวัฒนธรรมและระหว่างประเทศ: ผู้วิจัยที่ทำงานข้ามบริบททางวัฒนธรรม ใช้ภาวะการสะท้อนตนเองเพื่อตรวจสอบว่าตำแหน่งทางวัฒนธรรมหล่อหลอมความเข้าใจอย่างไร
- การวิจัยในหัวข้อที่ละเอียดอ่อน: การศึกษาเรื่องความบอบช้ำทางจิตใจ ความโศกเศร้า การตีตรา หรือประเด็นทางศีลธรรม จำเป็นต้องใช้ภาวะการสะท้อนตนเองเพื่อจัดการกับการมีส่วนร่วมทางอารมณ์และรับรองการนำเสนอที่ถูกต้องตามจริยธรรม
- การสนับสนุนและวิจัยแบบมีส่วนร่วม (Advocacy and participatory research): ภาวะการสะท้อนตนเองช่วยให้ผู้วิจัยตรวจสอบว่าความมุ่งมั่นต่อเป้าหมายการเปลี่ยนแปลงทางสังคมอาจทำให้การตีความหรือการนำเสนอเอนเอียงได้อย่างไร
- การสอนและการให้คำปรึกษา: ภาวะการสะท้อนตนเองถูกสอนเพื่อช่วยให้ผู้วิจัยเชิงคุณภาพตระหนักถึงอิทธิพลของตนเองและดำเนินการวิจัยที่เข้มแข็งและซื่อสัตย์มากขึ้น
วิธีการทำงาน
วิธีการทำงาน
เริ่มต้นก่อนการเก็บรวบรวมข้อมูล บันทึกตำแหน่งของคุณ (positionality): อัตลักษณ์ของคุณ (เพศ เชื้อชาติ ชาติพันธุ์ ชนชั้น เพศวิถี สถานะความพิการ) ความสัมพันธ์ของคุณกับหัวข้อ (ประสบการณ์ส่วนตัว ความสนใจทางวิชาชีพ การเป็นสมาชิกชุมชน) แนวคิดทางทฤษฎีหรือสมมติฐานของคุณ และผลประโยชน์ทับซ้อนใดๆ เขียนสิ่งนี้ในลักษณะของแถลงการณ์สะท้อนตนเอง (reflexive statement) ไม่ใช่ประวัติย่อ ตัวอย่าง: 'ในฐานะผู้ให้บริการด้านสุขภาพที่วิจัยประสบการณ์ของผู้ป่วยในคลินิกของฉัน ฉันนำความรู้จากภายในมาด้วย แต่ก็มีความเสี่ยงที่จะตีความอย่างปกป้องตนเองเมื่อผู้เข้าร่วมวิจารณ์บริการของเรา' ทบทวนและปรับปรุงแถลงการณ์นี้ตลอดการวิจัย
ระหว่างการเก็บรวบรวมข้อมูล ให้รักษาบันทึกภาคสนามที่สะท้อนตนเอง (reflexive fieldnotes) แยกต่างหากจากบันทึกเชิงพรรณนา (descriptive notes) บันทึกอารมณ์ ปฏิกิริยา ความประหลาดใจ และช่วงเวลาที่รู้สึกไม่สบายใจ หลังจากการสัมภาษณ์ การสนทนากลุ่ม หรือการสังเกตการณ์แต่ละครั้ง ให้บันทึกสิ่งที่ส่งผลต่อปฏิสัมพันธ์: การปรากฏตัวของคุณอาจส่งผลต่อสิ่งที่ผู้เข้าร่วมพูดได้อย่างไร? คุณได้ยินสิ่งที่พูด หรือได้ยินในสิ่งที่คาดหวังว่าจะได้ยินหรือไม่? คุณได้ท้าทายหรือยอมรับคำบอกเล่าของผู้เข้าร่วมหรือไม่? คุณได้พูดจากประสบการณ์ของคุณเอง หรือได้ฟัง? ระหว่างการวิเคราะห์ ให้บันทึกการตัดสินใจตีความของคุณ: ทำไมคุณถึงกำหนดรหัสนี้? คุณได้พิจารณาการตีความทางเลือกอื่นหรือไม่? คุณได้แสวงหาหลักฐานที่ขัดแย้ง หรือสังเกตเห็นเฉพาะข้อมูลที่ยืนยันเท่านั้นหรือไม่? เก็บรักษาบันทึกการตรวจสอบ (audit trail) ที่แสดงให้เห็นว่าการตีความพัฒนาและเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร
นำเสนอเรื่องราวการสะท้อนตนเองในรายงานฉบับสุดท้ายของคุณ: อธิบายตำแหน่งของคุณอย่างชัดเจนและวิธีที่อาจส่งผลต่อการวิจัย ตัวอย่างเช่น: 'ในฐานะนักวิชาการภายนอกชุมชนที่ศึกษา ฉันอาจมองข้ามความรู้โดยปริยาย (tacit knowledge) ที่ชัดเจนสำหรับคนในชุมชน เพื่อลดผลกระทบนี้ ฉันได้ดำเนินการตรวจสอบสมาชิก (member checking) และปรึกษากับที่ปรึกษาชุมชน' แยกแยะระหว่างภาวะการสะท้อนตนเอง (การตรวจสอบอิทธิพลของคุณอย่างซื่อสัตย์) กับการมุ่งเน้นตนเอง (การให้ความสำคัญกับตัวผู้วิจัยมากเกินไป แทนที่จะเป็นปรากฏการณ์ที่ศึกษา) ใช้ภาวะการสะท้อนตนเองเพื่อยืนยันความน่าเชื่อถือ (trustworthiness) ไม่ใช่เพื่อสร้างความไขว้เขว อภิปรายข้อจำกัดอย่างซื่อสัตย์: คุณไม่รู้อะไรบ้าง? ผู้วิจัยคนอื่นที่มีตำแหน่งที่แตกต่างกันอาจพบอะไรบ้าง? ยอมรับจุดบอดและการลงทุนทางอารมณ์ ความโปร่งใสนี้ช่วยให้ผู้อ่านประเมินได้ว่ามุมมองของคุณหล่อหลอมผลการวิจัยอย่างไร และพิจารณาว่าผลการวิจัยอาจแตกต่างจากตำแหน่งของผู้วิจัยคนอื่นอย่างไร
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- การมุ่งเน้นอัตชีวประวัติ: การเขียนเกี่ยวกับประวัติส่วนตัวของคุณอย่างยืดยาว แทนที่จะตรวจสอบว่าตำแหน่งของคุณหล่อหลอมการตัดสินใจวิจัยที่เฉพาะเจาะจงอย่างไร
- ภาวะการสะท้อนตนเองในฐานะการปลดเปลื้อง: การระบุอคติของคุณในบทนำ แล้วเพิกเฉยต่อสิ่งเหล่านั้นตลอดการวิเคราะห์ 'ฉันตระหนักถึงอคติ X ดังนั้นฉันจึงไม่ได้รับผลกระทบ' ไม่ใช่ภาวะการสะท้อนตนเองที่แท้จริง
- อคติผกผัน: การแก้ไขอคติที่รับรู้มากเกินไป โดยการให้ความสำคัญกับการตีความที่ขัดแย้งกับความคาดหวังของคุณ ซึ่งเป็นการบิดเบือนข้อมูลอย่างเท่าเทียมกัน
- การสับสนระหว่างภาวะการสะท้อนตนเองกับการใคร่ครวญ (reflection): การใคร่ครวญคือการคิดเกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้น ภาวะการสะท้อนตนเองคือการตรวจสอบอย่างมีวิจารณญาณถึงอิทธิพลของคุณต่อสิ่งที่เกิดขึ้น ภาวะการสะท้อนตนเองมีโครงสร้างและเป็นระบบมากกว่า
- การละเลยปัจจัยเชิงโครงสร้าง: การมุ่งเน้นที่อัตลักษณ์ของผู้วิจัยแต่ละคน โดยละเลยข้อจำกัดของสถาบัน สาขาวิชา และระบบที่มีต่อทางเลือกในการวิจัย
คำถามที่พบบ่อย
แถลงการณ์สะท้อนตนเองควรยาวเท่าใด?
แถลงการณ์สะท้อนตนเองไม่จำเป็นต้องยาวมากนัก มักจะเพียงพอเพียงไม่กี่ย่อหน้า ให้ความสำคัญกับแง่มุมของตำแหน่งของคุณที่เกี่ยวข้องกับการวิจัยมากที่สุด: ความสัมพันธ์ของคุณกับหัวข้อ มิติอัตลักษณ์ของคุณที่มีความสำคัญต่อการวิจัยนี้ และอคติหรือจุดบอดที่อาจเกิดขึ้น หลีกเลี่ยงการเขียนอัตชีวประวัติอย่างละเอียด เป้าหมายคือการชี้แจงอิทธิพลของคุณต่อการวิจัยนี้ ไม่ใช่การเล่าเรื่องชีวิตของคุณ
ภาวะการสะท้อนตนเองก็แค่การยอมรับอคติไม่ใช่หรือ? นั่นไม่ได้บ่อนทำลายการวิจัยหรือ?
ไม่ การยอมรับว่าคุณมีตำแหน่ง (position) ไม่เหมือนกับการยอมรับอคติหรือจุดอ่อน ผู้วิจัยทุกคนมีตำแหน่ง (positionality) ภาวะการสะท้อนตนเองเพียงแค่ทำให้มันชัดเจน ความโปร่งใสนี้ช่วยเสริมสร้างการวิจัยโดยอนุญาตให้ผู้อ่านประเมินได้ว่ามุมมองของคุณหล่อหลอมผลการวิจัยอย่างไร และแสดงให้เห็นว่าคุณได้คิดอย่างรอบคอบเกี่ยวกับอิทธิพลของคุณแล้ว อคติที่ไม่ได้ตรวจสอบนั้นเป็นปัญหามากกว่าอคติที่ได้รับการยอมรับ
จะเกิดอะไรขึ้นหากฉันพบความขัดแย้งในการวิเคราะห์สะท้อนตนเองของฉัน — ว่าฉันกล่าวว่าให้คุณค่ากับเสียงของผู้เข้าร่วม แต่ฉันกลับตีความข้อมูลผ่านกรอบทฤษฎี?
นั่นคือภาวะการสะท้อนตนเองที่แท้จริง ความขัดแย้งเป็นเรื่องปกติและคุ้มค่าที่จะอภิปราย คุณอาจเขียนว่า: 'ฉันตั้งใจที่จะปล่อยให้ประเด็น (themes) เกิดขึ้นจากข้อมูล แต่ฉันสังเกตว่าฉันจัดระเบียบผลการวิจัยโดยใช้ทฤษฎี X เลนส์ทางทฤษฎีนี้หล่อหลอมสิ่งที่ฉันเน้นย้ำและสิ่งที่ฉันมองข้าม ผู้อ่านควรพิจารณาว่ากรอบทฤษฎีทางเลือกอาจให้ผลการวิจัยที่แตกต่างกันอย่างไร' การยอมรับความขัดแย้งนั้นซื่อสัตย์กว่าการแสร้งทำเป็นสอดคล้องกัน
ฉันต้องการภาวะการสะท้อนตนเองหรือไม่หากฉันกำลังทำการวิจัยเชิงปริมาณ?
เพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ ใช่ แม้แต่ผู้วิจัยเชิงปริมาณก็ทำการตัดสินใจเกี่ยวกับการออกแบบการวิจัย ตัวแปรที่จะวัด วิธีการตีความผลลัพธ์ทางสถิติ การตัดสินใจเหล่านี้ได้รับอิทธิพลจากค่านิยมและสมมติฐานของผู้วิจัย ภาวะการสะท้อนตนเองมีความสำคัญอย่างยิ่งในการวิจัยแบบผสมผสาน (mixed-methods research) และในการตีความผลการวิจัยเชิงปริมาณด้วยวิธีเชิงคุณภาพ
ฉันจะสร้างสมดุลระหว่างภาวะการสะท้อนตนเองกับความเป็นส่วนตัวของผู้เข้าร่วมได้อย่างไร?
แถลงการณ์สะท้อนตนเองควรมุ่งเน้นไปที่ตำแหน่งและอิทธิพลของคุณ ไม่ใช่การเปิดเผยรายละเอียดส่วนตัวของผู้เข้าร่วม ตัวอย่าง: 'ผู้เข้าร่วมลังเลที่จะไว้วางใจฉันในตอนแรก ซึ่งฉันถือว่าเป็นเพราะสถานะคนนอกของฉัน เมื่อเวลาผ่านไป การสร้างความสัมพันธ์เผยให้เห็นมุมมองที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น' สิ่งนี้ยอมรับอิทธิพลของคุณโดยไม่เปิดเผยข้อมูลที่ละเอียดอ่อนของผู้เข้าร่วม
วิธีการที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
Finlay, L. (2002). Outing the researcher: The provenance, process, and practice of reflexivity. Qualitative Health Research, 12(4), 531-545.
เปิดเอกสารอ้างอิง DOIคัดลอกแล้วJohnson, R. B., & Christensen, L. (2017). Educational Research: Quantitative, Qualitative, and Mixed Approaches (6th ed.). SAGE Publications.
ISBN: 978-1506386683คัดลอกแล้วBraun, V., & Clarke, V. (2019). Reflecting on reflexive thematic analysis. Qualitative Research in Sport, Exercise and Health, 11(4), 589-597.
เปิดเอกสารอ้างอิง DOIคัดลอกแล้วMalterud, K. (2001). Qualitative research: standards, challenges, and guidelines. The Lancet, 358(9280), 483-488.
เปิดเอกสารอ้างอิง DOIคัดลอกแล้ว