Skip to content
กลับไปยังผลการค้นหา

การทดลองทางคลินิกระยะที่ II — การประเมินประสิทธิผลเบื้องต้นและการหาขนาดการใช้ยา

ผู้เสนอ
U.S. Food and Drug Administration / ICH E8 guidelines (institutionalised framework)
ปี
1960s–1970s (formalised in US federal drug regulation)
ประเภท
Interventional clinical study design
กลุ่มวิธี
Clinical / epidemiology

ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ

ขนาดตัวอักษร

ใช้ทำอะไร?

การทดลองทางคลินิกระยะที่ II เป็นขั้นตอนที่สองในกระบวนการพัฒนายาหรือการรักษา ซึ่งดำเนินการหลังจากผ่านการทดสอบความปลอดภัยในระยะที่ I แล้ว เป้าหมายหลักคือการประเมินว่าการรักษานั้นแสดงสัญญาณประสิทธิผลเบื้องต้นในกลุ่มผู้ป่วยที่เกี่ยวข้อง ณ ขนาดการใช้ยาที่กำหนดไว้ในระยะที่ I หรือไม่ พร้อมทั้งประเมินลักษณะของความปลอดภัยและความทนต่อยาอย่างต่อเนื่อง การทดลองระยะที่ II โดยทั่วไปมีขนาดเล็กกว่าการทดลองยืนยันผลในระยะที่ III และทำหน้าที่เป็นจุดตัดสินใจสำคัญในการเดินหน้าหรือยุติโครงการก่อนที่จะลงทุนในขนาดใหญ่

แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ

ให้คิดว่าระยะที่ II เป็นเหมือนการออดิชั่นครั้งแรกของยาใหม่ในผู้ป่วยจริง ระยะที่ I ได้กำหนดแล้วว่ายาไม่ก่อให้เกิดอันตรายเฉียบพลันและบ่งชี้ถึงช่วงขนาดการใช้ยาที่ทนได้ ระยะที่ II ตอนนี้ถามว่า: ยานี้มีประโยชน์จริงหรือไม่? นักวิจัยให้ยาแก่กลุ่มผู้ป่วยที่มีภาวะเป้าหมายในขนาดปานกลาง และวัดผลว่ามีการปรับปรุงที่วัดได้เกิดขึ้นหรือไม่ เช่น การยุบตัวของเนื้องอก การลดปริมาณไวรัส การคะแนนอาการที่ดีขึ้น การทดลองนี้ยังไม่ได้มีกำลังเพียงพอที่จะพิสูจน์ว่ายามีผลอย่างแน่นอน แต่มีขนาดที่ออกแบบมาเพื่อตรวจจับสัญญาณที่มีแนวโน้มและคัดกรองผู้สมัครที่ไม่มีประสิทธิภาพอย่างชัดเจนออกไป ก่อนที่จะเข้าสู่ระยะที่ III ที่มีค่าใช้จ่ายสูงกว่ามาก

ประวัติศาสตร์

กรอบการพัฒนาระยะทางคลินิกเกิดขึ้นจากการปฏิรูปกฎระเบียบในศตวรรษที่ 20 หลังภัยพิบัติที่เกี่ยวกับความปลอดภัยของยา โดยเฉพาะอย่างยิ่งโศกนาฏกรรมธาลิโดไมด์ในช่วงต้นทศวรรษ 1960 ซึ่งกระตุ้นให้เกิดการแก้ไขกฎหมาย Kefauver-Harris Amendment ปี 1962 ในสหรัฐอเมริกา กระบวนทัศน์การพัฒนาระยะที่สี่ถูกกำหนดขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปผ่านกฎระเบียบของ FDA และต่อมาได้มีการปรับให้สอดคล้องกันในระดับสากลผ่านแนวทาง ICH E8 Guideline on General Considerations for Clinical Studies (1997, ปรับปรุงปี 2021) วิธีการออกแบบระยะที่ II ได้พัฒนาขึ้นอย่างมากในช่วงทศวรรษ 1980–1990 ด้วยการพัฒนาการออกแบบสองระยะที่เหมาะสมที่สุด (optimal two-stage designs) โดย Simon (1989) ซึ่งกลายเป็นมาตรฐานในการทดลองระยะที่ II แบบแขนเดียวในสาขามะเร็งวิทยา

ควรใช้เมื่อใด

ใช้การทดลองระยะที่ II เมื่อการรักษาที่กำลังทดสอบผ่านการทดสอบความปลอดภัยระยะที่ I แล้ว และคุณต้องการพิจารณาว่ายานั้นก่อให้เกิดสัญญาณประสิทธิผลที่มีนัยสำคัญในกลุ่มผู้ป่วยเป้าหมายหรือไม่ ก่อนที่จะตัดสินใจลงทุนในการทดลองระยะที่ III ขนาดใหญ่และมีค่าใช้จ่ายสูง การทดลองระยะที่ II เหมาะสมเมื่อมีผลลัพธ์แทนหรือผลลัพธ์ระหว่างกลางที่เชื่อถือได้ และเมื่อขนาดผลที่คาดหวังมีมากพอที่จะตรวจจับได้ด้วยขนาดตัวอย่างที่ไม่มากนัก อย่าใช้การออกแบบแบบแขนเดียวในระยะที่ II เมื่อการรักษามาตรฐานที่มีอยู่ทำให้การเปรียบเทียบกับกลุ่มควบคุมในอดีตไม่เหมาะสม หรือเมื่อเส้นทางกฎระเบียบกำหนดให้ต้องมีหลักฐานจากการสุ่มตั้งแต่เนิ่นๆ ในกรณีเหล่านั้น ควรพิจารณาการทดลองระยะที่ II แบบสุ่ม หรือการออกแบบแบบปรับเปลี่ยนได้ระยะที่ II/III ที่ต่อเนื่อง

ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา

  • การออกแบบแบบแขนเดียวอาศัยอัตราการควบคุมในอดีต ซึ่งอาจไม่สะท้อนถึงการรักษามาตรฐานปัจจุบันอย่างถูกต้อง นำไปสู่ข้อสรุปที่เอนเอียง
  • การทดลองระยะที่ II โดยทั่วไปมีกำลังไม่เพียงพอที่จะตรวจจับความแตกต่างของการรักษาที่มีนัยสำคัญทางคลินิกแต่มีขนาดเล็ก ซึ่งเสี่ยงต่อการตัดสินใจที่ผิดพลาด (false-negative)
  • ผลลัพธ์แทนที่ใช้ในระยะที่ II ไม่ได้สัมพันธ์กับผลลัพธ์ทางคลินิกที่สำคัญต่อผู้ป่วยหรือหน่วยงานกำกับดูแลในระยะที่ III เสมอไป
  • ผลลัพธ์จากการทดลองระยะที่ II เพียงครั้งเดียวไม่เพียงพอสำหรับการอนุมัติโดยหน่วยงานกำกับดูแล (ยกเว้นภายใต้เส้นทางเร่งด่วน) ทำให้จำเป็นต้องมีระยะการยืนยันผลเพิ่มเติม

เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้

จุดแข็ง

  • เป็นตัวกรองที่มีประสิทธิภาพและคุ้มค่าในระยะเริ่มต้น ซึ่งช่วยคัดกรองผู้สมัครที่ไม่มีประสิทธิภาพออกไปก่อนที่จะลงทุนในระยะที่ III
  • ช่วยในการปรับขนาดการใช้ยาโดยใช้ข้อมูลผู้ป่วยจริงจากกลุ่มประชากรโรคเป้าหมาย
  • สามารถดำเนินการได้ด้วยขนาดตัวอย่างที่ค่อนข้างเล็กเมื่อเทียบกับการทดลองยืนยันผลระยะที่ III
  • การออกแบบแบบแขนเดียวสามารถดำเนินการได้อย่างรวดเร็วและสร้างสัญญาณที่นำไปปฏิบัติได้ในโรคที่หายากหรือในกลุ่มประชากรโรคมะเร็งที่ได้รับการคัดเลือกอย่างสูง
  • การออกแบบระยะที่ II แบบสุ่มให้การประมาณขนาดผลที่ไม่เอนเอียง ซึ่งเป็นข้อมูลโดยตรงสำหรับการคำนวณขนาดตัวอย่างในระยะที่ III

การประยุกต์ใช้

  • มะเร็งวิทยา: การประเมินอัตราการตอบสนองของเนื้องอก (objective response rate) ของการรักษาแบบมุ่งเป้า (targeted therapy) หรือภูมิคุ้มกันบำบัด (immunotherapy) ใหม่ในกลุ่มผู้ป่วยที่เลือกตามตัวบ่งชี้ทางชีวภาพที่เฉพาะเจาะจง
  • โรคติดเชื้อ: การประเมินการลดปริมาณไวรัส หรืออัตราการรักษาทางจุลชีววิทยาของยาปฏิชีวนะหรือยาต้านไวรัสชนิดใหม่
  • ประสาทวิทยา: การประมาณขนาดผลต่อมาตรวัดที่ได้รับการรับรอง (เช่น ADAS-Cog ในโรคอัลไซเมอร์) เพื่อคำนวณขนาดตัวอย่างสำหรับการทดลองระยะที่ III ที่จะตามมา
  • โรคหัวใจ: การวัดการลดความดันโลหิต หรือประสิทธิผลในการลดไขมันของยาชนิดใหม่ในผู้ป่วยความดันโลหิตสูง หรือภาวะไขมันในเลือดสูง
  • โรคหายาก: การให้หลักฐานเบื้องต้นเกี่ยวกับประสิทธิผลเพื่อสนับสนุนเส้นทางการอนุมัติโดยหน่วยงานกำกับดูแลแบบเร่งด่วน เช่น การกำหนดให้เป็นยาปฏิวัติวงการ (Breakthrough Therapy designation) ของ FDA
  • อุปกรณ์ทางการแพทย์และการวินิจฉัย: การแสดงหลักการทำงาน (proof-of-concept) ก่อนการทดลองอุปกรณ์ที่สำคัญ (pivotal device trials)

วิธีการทำงาน

วิธีการทำงาน

1

จากขนาดการใช้ยาสูงสุดที่ทนได้ (maximum tolerated dose) และข้อมูลเภสัชจลนศาสตร์ (pharmacokinetic data) จากระยะที่ I ผู้ทำการทดลองจะเลือกขนาดการใช้ยาหนึ่งขนาดหรือมากกว่าเพื่อประเมิน การออกแบบบางอย่างในระยะที่ II รวมถึงส่วนของการหาช่วงขนาดการใช้ยา (Phase IIa) เพื่อปรับปรุงขนาดการใช้ยาที่เหมาะสมที่สุด ก่อนที่จะทดสอบประสิทธิผลอย่างเป็นทางการมากขึ้นในกลุ่มผู้ป่วยที่ใหญ่ขึ้นในระยะที่ IIb

2

ผู้ป่วยที่มีโรคหรือภาวะเป้าหมายจะถูกคัดเลือกตามระเบียบวิธีวิจัยที่กำหนดไว้ล่วงหน้า โดยมีเกณฑ์การคัดเข้าและคัดออกที่ชัดเจน ขนาดตัวอย่างของการทดลองระยะที่ II โดยทั่วไปมีตั้งแต่ 20 ถึง 300 คน ขึ้นอยู่กับกลุ่มโรค ขนาดผลที่คาดหวัง และผลลัพธ์หลัก การสุ่มและการมีกลุ่มควบคุมถูกรวมไว้ในการออกแบบระยะที่ II บางแบบ (randomised Phase II) แต่การออกแบบแบบแขนเดียว (single-arm designs) ยังคงเป็นที่นิยม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสาขามะเร็งวิทยา

3

ผู้เข้าร่วมที่ลงทะเบียนจะได้รับการรักษาที่กำลังทดสอบ (และยาหลอกหรือยาเปรียบเทียบที่มีฤทธิ์ในแบบที่ออกแบบมา) ภายใต้เงื่อนไขที่ควบคุมเป็นระยะเวลาที่ระบุไว้ในระเบียบวิธีวิจัย การยึดมั่นในระเบียบวิธี การใช้ยาอื่นร่วมด้วย และการเบี่ยงเบนจากระเบียบวิธีจะถูกติดตามตลอดช่วงการรักษา

4

ผลลัพธ์หลัก ซึ่งมักเป็นผลลัพธ์แทน (surrogate endpoint) หรือผลลัพธ์ระหว่างกลาง (intermediate endpoint) เช่น อัตราการตอบสนองเชิงวัตถุประสงค์ (objective response rate) การเปลี่ยนแปลงของตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (biomarker) หรือเครื่องหมายแทน (surrogate marker) จะถูกวัด ณ จุดเวลาที่กำหนดไว้ล่วงหน้า ผลลัพธ์รองที่บันทึกคุณภาพชีวิต ตัวบ่งชี้ทางเภสัชพลศาสตร์ (pharmacodynamic markers) และผลลัพธ์ทางคลินิกอื่นๆ จะเสริมการวิเคราะห์หลัก การวิเคราะห์ทางสถิติจะมุ่งเน้นไปที่การประมาณขนาดผลและช่วงความเชื่อมั่น มากกว่าการปฏิเสธสมมติฐานอย่างเด็ดขาด

5

เหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ เหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ร้ายแรง และความผิดปกติของผลตรวจทางห้องปฏิบัติการจะถูกบันทึกและจัดระดับ (เช่น โดยใช้เกณฑ์ CTCAE ในสาขามะเร็งวิทยา) คณะกรรมการติดตามข้อมูลและความปลอดภัย (Data Safety Monitoring Board - DSMB) หรือคณะกรรมการติดตามอิสระอาจทำการทบทวนความปลอดภัยระหว่างการทดลองและแนะนำให้ยุติการทดลองก่อนกำหนดหากพบความเป็นพิษที่ยอมรับไม่ได้

6

เมื่อสิ้นสุดการทดลอง ข้อมูลประสิทธิผลและข้อมูลความปลอดภัยทั้งหมดจะถูกทบทวนเพื่อตัดสินใจว่าจะดำเนินการต่อไปยังระยะที่ III หรือไม่ เกณฑ์ความสำเร็จที่กำหนดไว้ล่วงหน้า เช่น อัตราการตอบสนองที่สังเกตได้เกินกว่าเกณฑ์มาตรฐานในอดีต จะเป็นเกณฑ์ที่เป็นรูปธรรม การทดลองที่ไม่เป็นไปตามเกณฑ์มักจะถูกยุติ ซึ่งช่วยประหยัดทรัพยากรที่จะต้องใช้ไปกับการทดลองยืนยันผลขนาดใหญ่สำหรับยาที่ไม่สามารถรักษาได้หรือไม่ปลอดภัย

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • การเลือกขนาดผลที่มองโลกในแง่ดีเกินไปเมื่อวางแผนการทดลอง ซึ่งนำไปสู่ขนาดตัวอย่างที่เล็กเกินไปที่จะตรวจจับผลลัพธ์ที่แท้จริงซึ่งมีขนาดเล็กกว่า ส่งผลให้เกิดผลลัพธ์ที่ผิดพลาด (falsely negative) และการยุติยาอย่างไม่ถูกต้อง
  • การใช้ อัตราการควบคุมในอดีต ที่ล้าสมัยหรือไม่ได้รับจากกลุ่มประชากรผู้ป่วยที่แตกต่างกัน ซึ่งทำให้เกณฑ์การเดินหน้า/ยุติโครงการบิดเบือน และอาจส่งผลให้ยาที่ไม่มีประสิทธิภาพได้รับการอนุมัติ หรือยาที่มีประสิทธิภาพถูกยกเลิก
  • การผสมผสานวัตถุประสงค์ของการหาขนาดการใช้ยา (Phase IIa) และการประเมินสัญญาณประสิทธิผล (Phase IIb) ในการทดลองเดียวที่มีกำลังไม่เพียงพอ วัตถุประสงค์ทั้งสองต้องการการออกแบบที่แตกต่างกัน และควรวางแผนแยกกัน หรือเป็นการออกแบบตามลำดับที่กำหนดไว้ล่วงหน้าอย่างชัดเจน
  • การละเลยที่จะกำหนดเกณฑ์ความสำเร็จไว้ล่วงหน้าก่อนที่จะเปิดเผยข้อมูล (unblinding) การกำหนดเกณฑ์หลังการทดลอง (post-hoc) จะเพิ่มข้อผิดพลาดประเภทที่หนึ่ง (type I error) และบั่นทอนความสมบูรณ์ทางวิทยาศาสตร์
  • การปฏิบัติต่อผลลัพธ์เชิงบวกในระยะที่ II เสมือนเป็นข้อพิสูจน์ประสิทธิผล สัญญาณในระยะที่ II มักจะล้มเหลวในการทำซ้ำในระยะที่ III ผู้สนับสนุนควรปฏิบัติต่อระยะที่ II ในฐานะการสร้างสมมติฐาน ไม่ใช่การยืนยันผล

คำถามที่พบบ่อย

อะไรคือความแตกต่างระหว่าง Phase IIa และ Phase IIb?

โดยทั่วไป Phase IIa หมายถึงการศึกษาในช่วงต้นและมีขนาดเล็กกว่า โดยเน้นการหาขนาดการใช้ยา เภสัชพลศาสตร์ และความทนยาเบื้องต้นในกลุ่มประชากรเป้าหมาย ซึ่งเป็นการยืนยันว่าขนาดการใช้ยาที่ถูกต้องจากระยะที่ I ทำงานได้ตามที่คาดหวังในผู้ป่วย Phase IIb เป็นการศึกษาประเมินสัญญาณประสิทธิผลที่ใหญ่ขึ้นและเป็นทางการมากขึ้น ซึ่งวัดผลลัพธ์หลักเทียบกับเกณฑ์ที่กำหนดไว้ล่วงหน้า ความแตกต่างนี้เป็นเพียงธรรมเนียมปฏิบัติมากกว่าคำจำกัดความทางกฎระเบียบ และไม่ใช่ทุกการทดลองที่จะระบุว่าเป็นเช่นนี้

การทดลองระยะที่ II จำเป็นต้องมีกลุ่มควบคุมหรือไม่?

ไม่เสมอไป การออกแบบแบบแขนเดียวเป็นที่นิยมและเหมาะสมเมื่อมีอัตราการควบคุมในอดีตที่เชื่อถือได้ และโรคหรือผลลัพธ์เป็นที่รู้จักกันดี (เช่น ในหลายกรณีของโรคมะเร็งวิทยา) อย่างไรก็ตาม การทดลองระยะที่ II แบบสุ่มที่มีกลุ่มควบคุมพร้อมกันจะให้การประมาณขนาดผลที่เอนเอียงน้อยกว่า และเป็นที่ต้องการเมื่ออัตราในอดีตไม่แน่นอน เมื่อการคัดเลือกผู้ป่วยอาจแตกต่างจากชุดข้อมูลในอดีต หรือเมื่อการทดลองอาจเป็นพื้นฐานสำหรับการวางแผนระยะที่ III

การออกแบบสองระยะของ Simon คืออะไร และใช้เมื่อใด?

การออกแบบสองระยะที่เหมาะสมที่สุดของ Simon (1989) เป็นวิธีการทดลองระยะที่ II แบบแขนเดียวแบบต่อเนื่อง ซึ่งรวมถึงการวิเคราะห์ระหว่างกลางที่กำหนดไว้ล่วงหน้าหลังจากระยะแรกที่มีขนาดเล็ก หากจำนวนผู้ตอบสนองในระยะแรกต่ำกว่าเกณฑ์ที่กำหนด การทดลองจะหยุดก่อนกำหนดเนื่องจากความไร้ประโยชน์ หากผ่านเกณฑ์ การทดลองจะดำเนินการต่อไปยังกลุ่มตัวอย่างทั้งหมดในระยะที่ 2 เป็นที่นิยมใช้ในการทดลองระยะที่ II ในสาขามะเร็งวิทยา เพื่อหลีกเลี่ยงการให้ผู้ป่วยเพิ่มเติมสัมผัสกับยาที่ไม่มีประสิทธิภาพ และเพื่อสงวนทรัพยากร

การทดลองระยะที่ II สามารถนำไปสู่การอนุมัติโดยหน่วยงานกำกับดูแลได้โดยตรงหรือไม่?

ในกรณีส่วนใหญ่ ไม่ใช่ แต่หน่วยงานกำกับดูแลได้สร้างเส้นทางเร่งด่วนที่ข้อมูลระยะที่ II สามารถสนับสนุนการอนุมัติแบบมีเงื่อนไขหรือแบบเร่งด่วนได้ เส้นทาง Accelerated Approval ของ FDA (21 CFR 314 Subpart H) และการอนุญาตให้วางตลาดแบบมีเงื่อนไขของ EMA อนุญาตให้มีการอนุมัติโดยอิงตามผลลัพธ์แทนจากระยะที่ II เมื่อยารักษาภาวะที่ยังไม่มีการรักษาที่เหมาะสม โดยต้องมีการทดลองระยะที่ III เพื่อยืนยันผลหลังการอนุมัติ

ฉันจะเลือกผลลัพธ์หลักสำหรับการทดลองระยะที่ II ได้อย่างไร?

ผลลัพธ์หลักควรสามารถวัดผลได้ มีความสำคัญทางคลินิก (หรือได้รับการรับรองว่าเป็นผลลัพธ์แทนของผลลัพธ์ทางคลินิก) สามารถวัดได้ภายในกรอบเวลาของการทดลอง และมีความไวเพียงพอที่จะตรวจจับผลการรักษาที่คาดหวังด้วยขนาดตัวอย่างที่วางแผนไว้ ผลลัพธ์ที่ใช้กันทั่วไป ได้แก่ อัตราการตอบสนองเชิงวัตถุประสงค์ในสาขามะเร็งวิทยา การเปลี่ยนแปลงจากค่าพื้นฐานในมาตรวัดที่ได้รับการรับรองในโรคระบบประสาทส่วนกลาง หรือการทำให้ตัวบ่งชี้ทางชีวภาพกลับสู่สภาวะปกติในโรคเมตาบอลิซึม ผลลัพธ์ต้องถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า และการวัดผลต้องได้มาตรฐานในทุกศูนย์

วิธีการที่เกี่ยวข้อง

แหล่งอ้างอิง

  1. Friedman, L. M., Furberg, C. D., DeMets, D. L., Reboussin, D. M., & Granger, C. B. (2015). Fundamentals of Clinical Trials (5th ed.). Springer.

    ISBN: 978-3319185392
    คัดลอกแล้ว
  2. Phase II clinical trial. Wikipedia.

    เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์
    คัดลอกแล้ว