Skip to content
กลับไปยังผลการค้นหา

การศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 — การศึกษาการเพิ่มขนาดยาในมนุษย์ครั้งแรก

ผู้เสนอ
Regulatory and clinical pharmacology community; formalized in U.S. FDA IND regulations (1963) and ICH guidelines
ปี
1960s (formal regulatory framework established ~1963–1970s)
ประเภท
Interventional clinical study design
กลุ่มวิธี
Clinical / epidemiology

ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ

ขนาดตัวอักษร

ใช้ทำอะไร?

การศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 เป็นขั้นตอนแรกของการทดสอบยาชีววัตถุ หรือวิธีการรักษาใหม่ในมนุษย์ วัตถุประสงค์หลักคือการประเมินความปลอดภัย การทนต่อยา เภสัชจลนศาสตร์ (PK) และเภสัชพลศาสตร์ (PD) มากกว่าประสิทธิภาพในการรักษา กลุ่มผู้เข้าร่วมการทดลองขนาดเล็ก — โดยทั่วไปคืออาสาสมัครสุขภาพดี หรือผู้ป่วยโรคขั้นรุนแรง — จะได้รับยาในขนาดที่เพิ่มขึ้นตามลำดับ เพื่อระบุขนาดยาสูงสุดที่ทนได้ (MTD) และความเป็นพิษที่จำกัดขนาดยา (DLTs) ซึ่งจะกำหนดขอบเขตสำหรับการศึกษาในระยะต่อไป

แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ

ลองนึกถึงการศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 ว่าเป็นการสำรวจดินแดนที่ไม่รู้จักอย่างระมัดระวัง ก่อนที่คุณจะถามว่ายาใหม่ได้ผลหรือไม่ คุณต้องถามก่อนว่ายามีความปลอดภัยเพียงพอที่จะให้มนุษย์ได้หรือไม่ และในขนาดเท่าใด ผู้เข้าร่วมการทดลองจะถูกแบ่งเป็นกลุ่มเล็กๆ (cohorts) แต่ละกลุ่มจะได้รับยาในขนาดที่สูงกว่ากลุ่มก่อนหน้าเล็กน้อย หลังจากการศึกษาแต่ละกลุ่ม ข้อมูลความปลอดภัยจะถูกตรวจสอบ — หากเกิดความเป็นพิษร้ายแรง การเพิ่มขนาดยาจะหยุดลง เป้าหมายคือการค้นหาขนาดยาสูงสุดที่ร่างกายสามารถทนได้โดยไม่ก่อให้เกิดอันตรายที่ยอมรับไม่ได้ เพื่อให้การศึกษาในระยะที่ 2 สามารถทดสอบได้ว่าขนาดยานั้นบรรลุผลทางคลินิกที่ตั้งใจไว้หรือไม่

ประวัติศาสตร์

การศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 อย่างเป็นทางการในฐานะประเภทกฎระเบียบเกิดขึ้นจากการแก้ไขกฎหมาย Kefauver-Harris Amendment ปี 1963 ของกฎหมายอาหาร ยา และเครื่องสำอางของสหรัฐอเมริกา หลังวิกฤตการณ์ธาลิโดไมด์ ซึ่งกำหนดให้ต้องพิสูจน์ความปลอดภัยก่อนการทดสอบประสิทธิภาพ รูปแบบการเพิ่มขนาดยาแบบกลุ่ม 3+3 กลายเป็นมาตรฐานโดยพฤตินัยผ่านวรรณกรรมด้านเนื้องอกวิทยาในช่วงทศวรรษ 1970–1990 ความก้าวหน้าทางระเบียบวิธีที่สำคัญมาพร้อมกับวิธีการประเมินขนาดยาอย่างต่อเนื่อง (continual reassessment method, CRM) ของ John O'Quigley ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Biometrics ในปี 1990 ซึ่งนำเสนอการค้นหาขนาดยาที่อิงตามแบบจำลอง แนวทางปฏิบัติทางคลินิกที่ดี (ICH E6 Good Clinical Practice guidelines) (1996, ปรับปรุง 2016) ได้สร้างมาตรฐานการดำเนินการระยะที่ 1 ในระดับสากล

ควรใช้เมื่อใด

ใช้การออกแบบระยะที่ 1 เมื่อสารใหม่หรือการผสมผสานแสดงให้เห็นถึงประสิทธิภาพและความปลอดภัยก่อนคลินิกเพียงพอที่จะรับประกันการสัมผัสในมนุษย์ครั้งแรก และเมื่อคำถามหลักคือความปลอดภัย การทนต่อยา PK/PD และการเลือกขนาดยา — ไม่ใช่ประสิทธิภาพ เป็นขั้นตอนแรกที่จำเป็นในเส้นทางการพัฒนายาทางคลินิกก่อนที่จะดำเนินการต่อไปยังระยะที่ 2 อย่าใช้การออกแบบระยะที่ 1 เมื่อสารนั้นมีข้อมูล PK ในมนุษย์ที่ทราบอยู่แล้วในขนาดที่สนใจ เมื่อคุณต้องการประเมินประสิทธิภาพเชิงเปรียบเทียบ (ใช้การทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม) หรือเมื่อผลลัพธ์หลักคือผลลัพธ์ที่รายงานโดยผู้ป่วยมากกว่าความเป็นพิษ

ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา

  • ขนาดตัวอย่างที่เล็ก (โดยทั่วไป 15–60 คน) มีกำลังการตรวจจับเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ที่หายากหรือความแตกต่างของกลุ่มย่อยที่จำกัด
  • การออกแบบ 3+3 แบบดั้งเดิมไม่มีประสิทธิภาพทางสถิติ — ไม่ได้ใช้ข้อมูลที่สะสมทั้งหมดและมีแนวโน้มที่จะประเมินค่า MTD ที่แท้จริงต่ำเกินไป
  • ผลการศึกษาในระยะที่ 1 ในอาสาสมัครสุขภาพดีหรือผู้ป่วยระยะสุดท้ายอาจไม่สามารถสรุปอ้างอิงถึงประชากรผู้ป่วยเป้าหมายในระยะที่ 3 ได้
  • PK/PD อาจแตกต่างกันอย่างมากในกลุ่มผู้ป่วยย่อย (การทำงานของไต/ตับบกพร่อง, ปฏิกิริยาระหว่างยา) ซึ่งต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมในระยะที่ 1 แยกต่างหาก

เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้

จุดแข็ง

  • ให้ข้อมูลความปลอดภัยและ PK ของมนุษย์ที่จำเป็นก่อนการสัมผัสในวงกว้าง ปกป้องผู้เข้าร่วมการทดลองในระยะต่อไป
  • ระบุ DLTs และ MTD ทำให้การศึกษาในระยะที่ 2 มีพื้นฐานขนาดยาที่เป็นหลักการ แทนที่จะเป็นขนาดยาตามอำเภอใจ
  • การออกแบบแบบปรับตัวที่ทันสมัย (CRM, mTPI-2) ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการค้นหาขนาดยาและลดจำนวนผู้เข้าร่วมการทดลองที่ได้รับยาในขนาดต่ำกว่าระดับการรักษา
  • ให้ข้อมูล PK/PD ในระยะแรกที่สามารถสนับสนุนความเข้าใจเชิงกลไกและการพัฒนาตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (biomarker)
  • กรอบการกำกับดูแล (FDA, EMA, ICH E6) ได้รับการพัฒนาอย่างดี ให้แนวทางการดำเนินงานที่ชัดเจน

การประยุกต์ใช้

  • การประเมินยาใหม่ด้านเนื้องอกวิทยา (โมเลกุลขนาดเล็ก, ชีววัตถุ, แอนติบอดีคอนจูเกต) ในมนุษย์ครั้งแรก
  • การระบุลักษณะความปลอดภัยและ PK ของยาต้านไวรัสหรือยาปฏิชีวนะใหม่ก่อนการศึกษาประสิทธิภาพในระยะที่ 2
  • การค้นหาขนาดยาสำหรับการรักษาแบบผสมผสานที่ทราบขนาดยาของแต่ละตัวแล้ว แต่ไม่แน่ใจเกี่ยวกับความเป็นพิษจากปฏิกิริยาระหว่างยา
  • การศึกษาเกี่ยวกับภูมิคุ้มกันบำบัดและเซลล์บำบัดด้วย CAR-T ซึ่งกลุ่มอาการปล่อยไซโตไคน์ (cytokine release syndrome) เป็นตัวกำหนด DLT
  • การศึกษาการประมาณขนาดยาในเด็กหลังได้รับข้อมูลระยะที่ 1 ในผู้ใหญ่แล้ว
  • การศึกษาการกำหนดช่วงขนาดยาวัคซีนเพื่อระบุขนาดยาแอนติเจนที่กระตุ้นภูมิคุ้มกันและทนต่อยาได้ดีที่สุด

วิธีการทำงาน

วิธีการทำงาน

1

ขนาดยาเริ่มต้นที่ปลอดภัยได้มาจากการศึกษาข้อมูลก่อนคลินิก — โดยทั่วไปคือ 10% ของขนาดยาที่เป็นพิษร้ายแรงในสัตว์ชนิดที่ไวต่อยามากที่สุด (NOAEL หรือ STD10) แปลงเป็นขนาดยาเทียบเท่ามนุษย์ (HED) การคำนวณนี้เป็นข้อบังคับตามแนวทางการกำกับดูแล (เช่น FDA 2005 Estimating the Maximum Safe Starting Dose) เพื่อลดความเสี่ยงต่อผู้เข้าร่วมการทดลองกลุ่มแรกให้เหลือน้อยที่สุด

2

ผู้เข้าร่วมการทดลองจะถูกแบ่งเป็นกลุ่มเล็กๆ โดยทั่วไปคือ 3–6 คนต่อระดับขนาดยา (การออกแบบ '3+3') ผู้เข้าร่วมการทดลองแต่ละคนในกลุ่มจะได้รับยาในขนาดเดียวกัน การรับผู้เข้าร่วมกลุ่มถัดไปจะถูกระงับจนกว่ากลุ่มปัจจุบันจะเสร็จสิ้นช่วงเวลาสังเกตการณ์ DLT — โดยปกติคือหนึ่งรอบการรักษา (28 วันสำหรับการศึกษาด้านเนื้องอกวิทยา)

3

ความปลอดภัยและการทนต่อยาจะได้รับการประเมินอย่างต่อเนื่อง: สัญญาณชีพ ค่าในห้องปฏิบัติการ เภสัชจลนศาสตร์ (การเก็บเลือดตามเวลาเพื่อสร้างแบบจำลอง Cmax, AUC, t½) และการประเมินระดับเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ (AE) โดยใช้เกณฑ์มาตรฐาน เช่น NCI CTCAE คณะกรรมการติดตามข้อมูลความปลอดภัย (DSMB) หรือหน่วยงานที่เทียบเท่า จะตรวจสอบข้อมูลที่สะสมระหว่างกลุ่ม

4

หากไม่มี DLT หรือมี DLT น้อยกว่าสัดส่วนที่กำหนดไว้ล่วงหน้าของผู้เข้าร่วมการทดลองในกลุ่ม การเปิดรับผู้เข้าร่วมกลุ่มถัดไปที่ระดับขนาดยาสูงขึ้นจะดำเนินต่อไป หากอัตรา DLT ที่กำหนดไว้ล่วงหน้าเกินเกณฑ์ การเพิ่มขนาดยาจะหยุดลง กฎ 3+3 แบบดั้งเดิมจะหยุดการเพิ่มขนาดยาเมื่อผู้เข้าร่วม 2 ใน 3 หรือ 2 ใน 6 คนประสบ DLT การออกแบบที่อิงตามแบบจำลอง (continual reassessment method, CRM; EWOC; mTPI) จะปรับปรุงการแนะนำขนาดยาหลังผู้ป่วยแต่ละราย แทนที่จะเป็นรายกลุ่ม

5

MTD โดยทั่วไปจะถูกกำหนดเป็นระดับขนาดยาที่ผู้เข้าร่วมการทดลองน้อยกว่าสัดส่วนที่กำหนดไว้ล่วงหน้า (เช่น หนึ่งในสาม) ประสบ DLT ซึ่งอยู่ต่ำกว่าระดับขนาดยาที่ก่อให้เกิดความเป็นพิษที่ยอมรับไม่ได้เล็กน้อย ขนาดยาที่แนะนำสำหรับระยะที่ 2 (RP2D) อาจเป็น MTD หรือขนาดยาที่ออกฤทธิ์ทางชีวภาพที่ต่ำกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับยาแบบมุ่งเป้า (targeted therapies) ซึ่งการอิ่มตัวของเป้าหมาย — ไม่ใช่ความเป็นพิษสูงสุดที่ทนได้ — เป็นตัวกำหนดการเลือกขนาดยา

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • การกำหนดขนาดยาเริ่มต้นที่อนุรักษ์นิยมเกินไป — หากขนาดยาเริ่มต้นต่ำกว่าขนาดยาที่ออกฤทธิ์ทางชีวภาพหลายเท่า ผู้เข้าร่วมการทดลองจำนวนมากจะได้รับยาในขนาดต่ำกว่าระดับการรักษา ทำให้ระยะเวลาการทดลองนานขึ้นโดยไม่มีประโยชน์ด้านความปลอดภัยที่สำคัญ
  • การใช้การออกแบบ 3+3 เมื่อการออกแบบที่อิงตามแบบจำลอง (CRM, mTPI) จะระบุ MTD ได้แม่นยำกว่า — โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับยาแบบมุ่งเป้าซึ่งเส้นโค้งขนาดยา-ความเป็นพิษมีความราบเรียบ
  • การไม่ระบุคำจำกัดความ DLT อย่างแม่นยำล่วงหน้า — คำจำกัดความที่ไม่ชัดเจนของสิ่งที่ถือเป็น DLT ทำให้การตัดสินใจหยุดการทดลองไม่สอดคล้องกันระหว่างกลุ่ม
  • การสับสนระหว่าง MTD กับ RP2D ในยาแบบมุ่งเป้า — สำหรับยาภูมิคุ้มกันบำบัด (immunotherapies) และยาที่มุ่งเป้าโมเลกุล (molecularly targeted agents) ขนาดยาที่มีประสิทธิภาพทางชีวภาพอาจต่ำกว่า MTD มาก และการใช้ MTD เป็น RP2D อาจมีความเสี่ยงต่อความเป็นพิษที่ไม่จำเป็นโดยไม่ได้รับประโยชน์ในการรักษา
  • การออกแบบการเก็บตัวอย่าง PK ไม่เพียงพอ — การเจาะเลือดที่เบาบางหรือผิดเวลาอาจให้ค่าประมาณ AUC และ Cmax ที่ไม่น่าเชื่อถือ บ่อนทำลายเหตุผลในการเพิ่มขนาดยา

คำถามที่พบบ่อย

มีการรับอาสาสมัครสุขภาพดีหรือผู้ป่วยเข้าร่วมในการศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 หรือไม่?

ขึ้นอยู่กับสารนั้น สำหรับยาโดยทั่วไป (เช่น ยาปฏิชีวนะ วัคซีน) จะรับอาสาสมัครสุขภาพดีเข้าร่วม เนื่องจากความเสี่ยงและประโยชน์ที่คำนวณได้เป็นที่ยอมรับสำหรับผู้ที่ไม่มีอาการป่วย สำหรับยาเคมีบำบัดที่ออกฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็ง การรับอาสาสมัครสุขภาพดีเข้าร่วมถือว่าผิดจริยธรรม — ผู้ป่วยมะเร็งระยะลุกลามที่รักษาด้วยวิธีมาตรฐานแล้วจะเข้าร่วมแทน โดยยอมรับความเสี่ยงเพื่อแลกกับประโยชน์ที่อาจเกิดขึ้นและเพื่อความก้าวหน้าของความรู้

อะไรคือความแตกต่างระหว่าง DLT และ MTD?

ความเป็นพิษที่จำกัดขนาดยา (DLT) คือเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ที่กำหนดไว้ล่วงหน้าซึ่งมีความรุนแรงเพียงพอ (เช่น เกรด 3–4 ตาม NCI CTCAE) ที่เกิดขึ้นภายในช่วงเวลาสังเกตการณ์ DLT และมีสาเหตุมาจากยาที่ศึกษา ขนาดยาสูงสุดที่ทนได้ (MTD) คือขนาดยาสูงสุดที่อัตรา DLT ที่สังเกตได้ไม่เกินเกณฑ์ที่กำหนดไว้ล่วงหน้า — โดยทั่วไปคือหนึ่งในสามของผู้เข้าร่วมการทดลอง MTD ได้มาจากการรูปแบบของ DLTs ในแต่ละกลุ่ม ไม่ใช่จากเหตุการณ์เดียว

เหตุใดจึงใช้การออกแบบที่อิงตามแบบจำลอง (CRM, mTPI) แทน 3+3?

การออกแบบ 3+3 ทำการตัดสินใจแบบสองทาง (ไป/ไม่ไป) โดยใช้ข้อมูลจากกลุ่มล่าสุดเท่านั้น โดยไม่คำนึงถึงข้อมูลก่อนหน้านี้ทั้งหมด การออกแบบที่อิงตามแบบจำลองจะปรับปรุงแบบจำลองทางสถิติของเส้นโค้งขนาดยา-ความเป็นพิษอย่างต่อเนื่องโดยใช้ข้อมูลทั้งหมดที่รวบรวมมาจนถึงปัจจุบัน ทำให้ได้ค่าประมาณ MTD ที่แม่นยำยิ่งขึ้นโดยมีผู้ป่วยที่ได้รับยาในขนาดที่ไม่เหมาะสมน้อยลง การศึกษาจำลองแสดงให้เห็นอย่างสม่ำเสมอว่า CRM และ mTPI-2 มีประสิทธิภาพเหนือกว่า 3+3 ในด้านความแม่นยำและประสิทธิภาพ

การศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 จำเป็นต้องมีแขนควบคุมหรือไม่?

โดยทั่วไปไม่ การศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 เป็นการศึกษาแบบแขนเดียว (single-arm) ที่ไม่ได้สุ่ม (non-randomised) โดยมุ่งเน้นที่การทนต่อยาและ PK บางครั้งอาจมีการเพิ่มยาหลอก (placebo) หรือยาควบคุม (active control) เมื่อมีความสำคัญในการแยกแยะเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ที่เกิดจากยาออกจากเหตุการณ์ที่เกิดจากโรค หรือในการศึกษาวัคซีนเพื่อปกปิดผู้เข้าร่วมการทดลอง แต่นี่เป็นข้อยกเว้นมากกว่ากฎ

จะเกิดอะไรขึ้นหลังจากการศึกษาทางคลินิกระยะที่ 1 เสร็จสิ้น?

RP2D และข้อมูลความปลอดภัย PK และ PD เบื้องต้น จะเป็นแนวทางในการออกแบบการศึกษาทางคลินิกระยะที่ 2 ซึ่งจะรับผู้ป่วยจำนวนมากขึ้นเพื่อประเมินสัญญาณประสิทธิภาพเบื้องต้นที่ขนาดยาที่แนะนำ การยื่นเอกสารต่อหน่วยงานกำกับดูแล (การปรับปรุง IND, รายงานการศึกษาทางคลินิก) ที่บันทึกผลการศึกษาในระยะที่ 1 เป็นสิ่งจำเป็นก่อนที่การศึกษาในระยะที่ 2 จะสามารถเริ่มต้นได้

วิธีการที่เกี่ยวข้อง

แหล่งอ้างอิง

  1. Storer, B. E. (1989). Design and analysis of phase I clinical trials. Biometrics, 45(3), 925–937.

    เปิดเอกสารอ้างอิง DOI
    คัดลอกแล้ว
  2. International Council for Harmonisation (ICH). (2016). ICH E6(R2) Good Clinical Practice: Integrated Addendum to ICH E6(R1). ICH Harmonised Guideline.

    เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์
    คัดลอกแล้ว