การวิจัยประวัติชีวิต — วิธีการเล่าเรื่องชีวประวัติ
- ผู้เสนอ
- William I. Thomas and Florian Znaniecki (sociological tradition); Robert Atkinson (interview method)
- ปี
- Early 20th century (Thomas & Znaniecki 1918–1920); systematised as interview method in the 1990s
- ประเภท
- Qualitative research method
- กลุ่มวิธี
- Narrative Inquiry
ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ
ใช้ทำอะไร?
การวิจัยประวัติชีวิตเป็นวิธีการเชิงคุณภาพที่บันทึกเรื่องราวชีวิตทั้งหมดของบุคคล — หรือส่วนสำคัญของชีวิต — ผ่านการสัมภาษณ์ชีวประวัติอย่างละเอียดและการวิเคราะห์เอกสารส่วนบุคคล วิธีการนี้มีรากฐานมาจากสังคมวิทยาสำนักชิคาโกยุคแรก โดยมองว่าเรื่องราวชีวิตแต่ละเรื่องเป็นหน้าต่างที่เผยให้เห็นถึงแรงทางสังคม วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์ที่กว้างขวางขึ้น ผู้วิจัยและผู้ให้ข้อมูลร่วมกันสร้างเรื่องเล่าที่แสดงให้เห็นว่าประสบการณ์ส่วนบุคคลถูกหล่อหลอมโดยโครงสร้างและกระบวนการทางสังคมที่กว้างขวางขึ้นอย่างไร และในทางกลับกันก็หล่อหลอมสิ่งเหล่านั้นอย่างไร
แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ
ลองนึกถึงการวิจัยประวัติชีวิตเหมือนกับการเขียนชีวประวัติเชิงลึกเพื่อวัตถุประสงค์ทางสังคมศาสตร์ คุณจะนั่งร่วมกับผู้ให้ข้อมูลในการสัมภาษณ์ครั้งเดียวหรือหลายครั้งที่ยาวนาน และเชิญชวนให้พวกเขาเล่าเรื่องราวชีวิตของตนเอง — หรือส่วนที่เกี่ยวข้องกับคำถามวิจัยของคุณมากที่สุด สิ่งที่ปรากฏออกมาไม่ใช่เพียงข้อเท็จจริง แต่เป็นความหมาย: วิธีที่บุคคลนั้นเข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้นกับตนเอง วิธีที่พวกเขาเล่าถึงการเปลี่ยนแปลง จุดเปลี่ยน และตัวตนเมื่อเวลาผ่านไป จากนั้นผู้วิจัยจะวิเคราะห์เรื่องราวนั้น โดยตั้งคำถามว่าเรื่องราวดังกล่าวเผยให้เห็นอะไรเกี่ยวกับโลกทางสังคมที่ผู้ให้ข้อมูลอาศัยอยู่ ชีวิตที่ได้รับการบันทึกอย่างละเอียดเพียงชีวิตเดียวสามารถเผยให้เห็นรูปแบบที่การสำรวจผู้คนนับพันไม่สามารถเข้าถึงได้
ประวัติศาสตร์
การวิจัยประวัติชีวิตเข้าสู่สังคมศาสตร์ผ่านสำนักสังคมวิทยาชิคาโก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการศึกษา The Polish Peasant in Europe and America (1918–1920) อันโดดเด่นของ William I. Thomas และ Florian Znaniecki ซึ่งใช้จดหมายส่วนตัวและอัตชีวประวัติเพื่อติดตามการย้ายถิ่นและการเปลี่ยนแปลงทางสังคม วิธีการนี้เฟื่องฟูในช่วงทศวรรษที่ 1920–1940 และได้รับการฟื้นฟูโดยขบวนการประวัติศาสตร์บอกเล่า (oral history) ในทศวรรษที่ 1970 และโดยนักวิชาการสตรีนิยมที่ใช้วิธีการทางชีวประวัติเพื่อกอบกู้ประสบการณ์ของผู้หญิงจากความไม่ปรากฏในประวัติศาสตร์ The Life Story Interview (1998) ของ Robert Atkinson ได้จัดทำกรอบการทำงานที่นำไปใช้อย่างกว้างขวาง Documents of Life (ตีพิมพ์ครั้งแรกปี 1983 ปรับปรุงปี 2001) ของ Ken Plummer ได้นำเสนอรากฐานทางทฤษฎีแบบมนุษยนิยมซึ่งยังคงมีอิทธิพล
ควรใช้เมื่อใด
การวิจัยประวัติชีวิตเป็นทางเลือกที่เหมาะสมเมื่อคำถามวิจัยเกี่ยวข้องกับวิธีที่ประสบการณ์ของบุคคลคลี่คลายไปตามกาลเวลาที่สัมพันธ์กับบริบททางสังคม — คำถามเกี่ยวกับ การก่อตัวของอัตลักษณ์ การเคลื่อนย้ายทางสังคม การย้ายถิ่น ความยืดหยุ่น เส้นทางอาชีพ หรือผลกระทบระยะยาวของเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ต่อชีวิตส่วนบุคคล เหมาะสมที่สุดเมื่อความเข้าใจเชิงลึกของกรณีบุคคลมีค่ามากกว่าความครอบคลุมในวงกว้าง เมื่อปรากฏการณ์ทางสังคมที่กำลังศึกษา ยังไม่เป็นที่เข้าใจอย่างถ่องแท้ และเมื่อประชากรผู้ให้ข้อมูลมีประสบการณ์ทางชีวประวัติโดยตรงและเชิงลึกเกี่ยวกับหัวข้อนั้นๆ ไม่เหมาะสมเมื่อเป้าหมายคือการวัดความชุก การทดสอบสมมติฐาน หรือการสรุปผลการวิจัยในเชิงสถิติไปยังประชากร
ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา
- ผลการวิจัยมีความเฉพาะเจาะจงตามบริบทและไม่สามารถสรุปผลในเชิงสถิติได้ การถ่ายทอดไปยังบริบทอื่นขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของผู้อ่านเกี่ยวกับความคล้ายคลึงกันของบริบท
- ใช้เวลานานมากทั้งสำหรับผู้วิจัยและผู้ให้ข้อมูล — การสัมภาษณ์ประวัติชีวิตฉบับเต็มอาจกินเวลาหลายครั้งในช่วงหลายสัปดาห์
- ความทรงจำเป็นสิ่งเลือกสรรและสร้างขึ้นใหม่ — บัญชีของผู้ให้ข้อมูลในอดีตถูกหล่อหลอมโดยสถานการณ์ปัจจุบันและโดยการเล่าเรื่องเอง
- ความซับซ้อนทางจริยธรรมสูง: การเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลที่ละเอียดอ่อนต้องมีการปกปิดตัวตนอย่างระมัดระวัง และลักษณะการทำงานร่วมกันของวิธีการนี้อาจทำให้ขอบเขตความเป็นมืออาชีพพร่ามัว
เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้
จุดแข็ง
- บันทึกความลึกของเวลา — วิธีที่ชีวิต อัตลักษณ์ และตำแหน่งทางสังคมเปลี่ยนแปลงและวิวัฒนาการไปตามกาลเวลา — ในลักษณะที่วิธีการภาคตัดขวางไม่สามารถทำได้
- เผยให้เห็นปฏิสัมพันธ์ระหว่างเจตจำนงของปัจเจกบุคคลกับโครงสร้างทางสังคมผ่านหลักฐานทางชีวประวัติที่เป็นรูปธรรม
- มีประสิทธิภาพอย่างยิ่งในการให้เสียงแก่ประชากรกลุ่มชายขอบ กลุ่มที่ถูกปิดปาก หรือกลุ่มที่ถูกศึกษาไม่เพียงพอ ซึ่งประสบการณ์ของพวกเขาขาดหายไปจากบันทึกกระแสหลัก
- ให้ข้อมูลเชิงบริบทที่เข้มข้นซึ่งสามารถสร้างสมมติฐานและข้อมูลเชิงลึกทางทฤษฎีใหม่ๆ ที่มีรากฐานมาจากประสบการณ์ตรง
- การตรวจสอบความถูกต้องกับเอกสารส่วนบุคคล (บันทึกประจำวัน จดหมาย บันทึก) สามารถเสริมความน่าเชื่อถือของเรื่องเล่าได้
การประยุกต์ใช้
- การติดตามว่าผู้อพยพรุ่นแรกสร้างอัตลักษณ์ ความเป็นเจ้าของ และการเคลื่อนย้ายทางสังคมตลอดช่วงชีวิตอย่างไร
- การทำความเข้าใจผลกระทบทางชีวประวัติระยะยาวของความยากจนในวัยเด็ก การดูแลในสถานสงเคราะห์ หรือความเสียเปรียบทางการศึกษาในวัยเยาว์
- การบันทึกเส้นทางอาชีพและเส้นทางส่วนตัวของครู พยาบาล หรือนักสังคมสงเคราะห์ เพื่อทำความเข้าใจอัตลักษณ์ทางอาชีพและการหมดไฟ
- การกอบกู้ประสบการณ์ของผู้รอดชีวิตจากบาดแผลทางประวัติศาสตร์ — สงคราม การพลัดถิ่น การถูกจองจำทางการเมือง — เพื่อรักษาคำให้การและทำความเข้าใจความยืดหยุ่น
- การตรวจสอบว่าโรคเรื้อรังหรือความพิการเปลี่ยนแปลงโครงการชีวิต ความสัมพันธ์ และแนวคิดเกี่ยวกับตนเองไปตามกาลเวลาอย่างไร
- การตรวจสอบว่าเพศ เชื้อชาติ หรือชนชั้นเป็นแรงผลักดันทางชีวประวัติที่กำหนดโอกาสในชีวิตและการนำเสนอตัวเองผ่านเรื่องเล่าอย่างไร
วิธีการทำงาน
วิธีการทำงาน
ผู้วิจัยกำหนดจุดเน้นของชีวประวัติ — ไม่ว่าจะเป็นตลอดช่วงชีวิตหรือขอบเขตชีวิตเฉพาะ (เช่น อาชีพ การย้ายถิ่น การเจ็บป่วย) — และเลือกกรอบทฤษฎี เช่น ทฤษฎีปฏิสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ ชีวประวัติสตรีนิยม หรือทฤษฎีวิพากษ์ การวางแผนด้านจริยธรรมมีความละเอียดถี่ถ้วนเป็นพิเศษ เนื่องจากผู้ให้ข้อมูลจะเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลที่ละเอียดอ่อน ข้อตกลงการรักษาความลับ กลยุทธ์การปกปิดตัวตน และกระบวนการตรวจสอบโดยผู้ให้ข้อมูลจะถูกกำหนดขึ้นก่อนเริ่มการเก็บข้อมูลใดๆ
ผู้ให้ข้อมูลจะถูกเลือกอย่างเจาะจงสำหรับประสบการณ์โดยตรงและเชิงลึกเกี่ยวกับปรากฏการณ์หรือตำแหน่งทางสังคมที่กำลังศึกษา เนื่องจากประวัติชีวิตแต่ละเรื่องมีความละเอียดสูง ขนาดตัวอย่างจึงมีขนาดเล็กโดยเจตนา — โดยทั่วไปคือ 1 ถึง 20 คน — และเกณฑ์การคัดเลือกคือความสมบูรณ์ของประสบการณ์มากกว่าความเป็นตัวแทน การสุ่มแบบลูกโซ่หรือการแนะนำจากชุมชนเป็นเรื่องปกติเมื่อศึกษาประชากรกลุ่มชายขอบหรือกลุ่มที่เข้าถึงได้ยาก
ข้อมูลจะถูกรวบรวมผ่านการสัมภาษณ์ชีวประวัติแบบปลายเปิดอย่างน้อยหนึ่งครั้ง ผู้วิจัยจะเริ่มต้นด้วยคำถามปลายเปิดกว้างๆ — 'เล่าเรื่องราวชีวิตของคุณให้ฟังหน่อย' หรือ 'เล่าให้ฟังหน่อยว่าคุณมาถึงจุดที่คุณอยู่ทุกวันนี้ได้อย่างไร' — และรับฟังโดยไม่ขัดจังหวะ โดยจะมีการสอบถามเพิ่มเติมเพื่อกระตุ้นให้ขยายความเกี่ยวกับเหตุการณ์สำคัญ การเปลี่ยนแปลง และจุดเปลี่ยน การสัมภาษณ์หลายครั้งเป็นเรื่องปกติสำหรับประวัติชีวิตฉบับเต็ม เอกสารส่วนบุคคล — เช่น บันทึกประจำวัน จดหมาย รูปถ่าย เอกสารราชการ — อาจใช้เสริมการสัมภาษณ์เพื่อตรวจสอบความถูกต้องของเรื่องเล่า
การบันทึกการสัมภาษณ์จะถูกถอดความตามต้นฉบับอย่างแม่นยำ โดยคงไว้ซึ่งการหยุดชั่วคราว การเน้นเสียง และสัญญาณทางอารมณ์ที่มีน้ำหนักในการวิเคราะห์ สำเนาการถอดความจะถูกส่งคืนให้ผู้ให้ข้อมูลเพื่อตรวจสอบ (member checking) หากเป็นไปได้ ซึ่งช่วยให้ผู้ให้ข้อมูลสามารถแก้ไขข้อผิดพลาดทางข้อเท็จจริงและสะท้อนความคิดเห็นเพิ่มเติมเกี่ยวกับเรื่องราวของตนเอง บันทึกภาคสนามที่บันทึกการสังเกตของผู้วิจัยเกี่ยวกับบริบทการสัมภาษณ์จะถูกแนบไปกับสำเนาการถอดความ
เรื่องเล่าจะถูกวิเคราะห์ทั้งแบบองค์รวมและแบบตามหัวข้อ การวิเคราะห์แบบองค์รวมจะพิจารณาเรื่องราวทั้งหมด — ตรวจสอบภาพรวม จุดเปลี่ยน การละเว้น และวิธีที่ผู้เล่าจัดวางตนเองเมื่อเวลาผ่านไป การวิเคราะห์ตามหัวข้อจะระบุหัวข้อที่เกิดซ้ำ คำอุปมาอุปไมย และกรอบการประเมินทั่วทั้งคลังข้อมูล การวิเคราะห์เชิงบริบทจะจัดวางเรื่องเล่าส่วนบุคคลไว้ในบริบทของเงื่อนไขทางประวัติศาสตร์และสังคมที่บันทึกไว้ ผู้วิจัยที่ใช้กรอบของ Atkinson จะให้ความสนใจกับวัยเด็ก ครอบครัว การศึกษา การทำงาน ความรัก และชุมชนในฐานะขอบเขตชีวิตที่กำหนดโครงสร้างการเล่าเรื่อง
ผลการวิจัยจะนำเสนอในรูปแบบของภาพเหมือนเชิงเล่าเรื่องที่มีรายละเอียดสูง — บัญชีกรณีที่ขยายออกไปซึ่งถักทอคำพูดของผู้ให้ข้อมูลเข้ากับคำอธิบายเชิงวิเคราะห์ของผู้วิจัย การเปรียบเทียบระหว่างกรณี (เมื่อมีผู้ให้ข้อมูลหลายคน) จะระบุรูปแบบที่ใช้ร่วมกันโดยไม่ทำให้ความแตกต่างของแต่ละบุคคลลดลง การสะท้อนคิดเกี่ยวกับบทบาทของผู้วิจัยในการร่วมสร้างเรื่องเล่าจะถูกระบุไว้อย่างชัดเจนในรายงานที่เป็นลายลักษณ์อักษร
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- การปฏิบัติต่อเรื่องราวชีวิตเสมือนเป็นอัตชีวประวัติที่เป็นจริง แทนที่จะเป็นเรื่องเล่าที่ถูกสร้างขึ้น — คุณค่าในการวิเคราะห์อยู่ที่วิธีที่ผู้ให้ข้อมูลสร้างความหมายให้กับเหตุการณ์ ไม่ใช่เพียงแค่เหตุการณ์ที่เกิดขึ้น
- การขัดจังหวะเร็วเกินไปด้วยคำถามที่นำโดยผู้วิจัย ซึ่งเป็นการเปลี่ยนทิศทางของเรื่องเล่าออกจากสิ่งที่ผู้ให้ข้อมูลพิจารณาว่าสำคัญ และเป็นการบังคับใช้กรอบการตีความของผู้วิจัยก่อนเวลาอันควร
- การละเลยการสะท้อนคิด — ตำแหน่งทางสังคม สมมติฐาน และความสัมพันธ์ของผู้วิจัยกับผู้ให้ข้อมูลส่งผลต่อเรื่องราวที่จะถูกเล่าและวิธีที่เรื่องราวเหล่านั้นถูกรับฟัง การไม่จัดการกับสิ่งนี้บั่นทอนความน่าเชื่อถือของการศึกษา
- การให้คำมั่นสัญญาเรื่องการไม่เปิดเผยตัวตนมากเกินไป — ประวัติชีวิตมีความเฉพาะเจาะจงมากจนการปกปิดตัวตนอย่างสมบูรณ์มักเป็นไปไม่ได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในชุมชนขนาดเล็ก ผู้ให้ข้อมูลต้องเข้าใจข้อจำกัดของการรักษาความลับก่อนที่จะเปิดเผยข้อมูล
- การพยายามใช้ขนาดตัวอย่างที่ใหญ่เกินไป — การพยายามสัมภาษณ์ประวัติชีวิตฉบับเต็ม 30 ครั้งมักไม่สามารถทำได้ พลังของวิธีการนี้อยู่ที่ความลึก และตัวอย่างที่เลือกอย่างเจาะจงจำนวนน้อย 3–10 กรณีที่ได้รับการบันทึกอย่างละเอียดจะให้ผลลัพธ์ที่แข็งแกร่งกว่าตัวอย่างขนาดใหญ่ที่ผิวเผิน
คำถามที่พบบ่อย
อะไรคือความแตกต่างระหว่างการวิจัยประวัติชีวิตกับประวัติศาสตร์บอกเล่า?
ทั้งสองวิธีใช้วิธีการสัมภาษณ์ชีวประวัติอย่างละเอียด แต่ประวัติศาสตร์บอกเล่ามุ่งเน้นไปที่การรักษาคำให้การทางประวัติศาสตร์และการทำความเข้าใจอดีตจากมุมมองของผู้ให้ข้อมูล โดยมักมีวัตถุประสงค์เพื่อการเก็บเอกสารหรือประวัติศาสตร์สาธารณะ การวิจัยประวัติชีวิตมีเป้าหมายการวิเคราะห์ทางสังคมศาสตร์ที่ชัดเจน — ใช้บัญชีชีวประวัติเพื่อสร้างทฤษฎีเกี่ยวกับกระบวนการทางสังคม อัตลักษณ์ และความสัมพันธ์ระหว่างชีวิตส่วนบุคคลกับโครงสร้างทางสังคม วิธีการทั้งสองมีความทับซ้อนกันอย่างมากในการปฏิบัติ และนักวิจัยบางครั้งก็รวมทั้งสองวัตถุประสงค์เข้าด้วยกัน
การวิจัยประวัติชีวิตแตกต่างจากการวิเคราะห์เรื่องเล่าอย่างไร?
การวิจัยประวัติชีวิตคือการเก็บข้อมูลและการออกแบบการศึกษา: กำหนดว่าคุณรวบรวมข้อมูลประเภทใด (บัญชีชีวประวัติอย่างละเอียดตามกาลเวลา) และคุณรวบรวมข้อมูลอย่างไร (การสัมภาษณ์หลายครั้ง เอกสารส่วนบุคคล) การวิเคราะห์เรื่องเล่าคือแนวทางการวิเคราะห์ที่สามารถนำไปใช้กับข้อมูลเรื่องเล่าได้หลายประเภท รวมถึงแต่ไม่จำกัดเพียงประวัติชีวิต คุณสามารถทำการวิจัยประวัติชีวิตแล้วนำการวิเคราะห์เรื่องเล่าไปใช้กับสำเนาการถอดความของคุณ — ทั้งสองอย่างนี้เสริมกัน และการศึกษาประวัติชีวิตจำนวนมากใช้เทคนิคการวิเคราะห์เรื่องเล่าเป็นรูปแบบหลักในการตีความ
ฉันต้องมีผู้เข้าร่วมกี่คนสำหรับการศึกษาประวัติชีวิต?
ขนาดตัวอย่างในการวิจัยประวัติชีวิตมีขนาดเล็กโดยเจตนา เนื่องจากเป้าหมายคือความลึก ไม่ใช่ความกว้าง ประวัติชีวิตเชิงลึกเพียงหนึ่งเดียวสามารถถือเป็นการศึกษาที่สมบูรณ์และสามารถตีพิมพ์ได้หากกรณีนั้นมีความสำคัญทางทฤษฎี การศึกษาที่มีผู้เข้าร่วม 3–10 คนเป็นเรื่องปกติ การศึกษาที่มีผู้เข้าร่วมมากกว่า 20 คนนั้นไม่ปกติ และมักจะใกล้เคียงกับการสัมภาษณ์เชิงคุณภาพตามหัวข้อมากกว่างานประวัติชีวิตแบบดั้งเดิม หลักการชี้นำคือการคัดเลือกผู้เข้าร่วมอย่างเจาะจงซึ่งมีประสบการณ์ที่สมบูรณ์และตรงที่สุดเกี่ยวกับปรากฏการณ์ที่กำลังศึกษา
ฉันสามารถรวมการสัมภาษณ์ประวัติชีวิตกับแหล่งข้อมูลอื่นได้หรือไม่?
ได้ — การตรวจสอบความถูกต้องได้รับการส่งเสริมอย่างยิ่ง เอกสารส่วนบุคคล เช่น บันทึกประจำวัน จดหมาย รูปถ่าย และเอกสารราชการ (รายงานโรงเรียน บันทึกการจ้างงาน บันทึกทางการแพทย์) สามารถยืนยัน ทำให้ซับซ้อนขึ้น หรือเสริมสร้างเรื่องเล่า การสังเกตภาคสนามและแหล่งข้อมูลทุติยภูมิทางประวัติศาสตร์จะเพิ่มบริบทเพิ่มเติม การบรรจบกันหรือความแตกต่างของแหล่งข้อมูลเหล่านี้มีความหมายเชิงวิเคราะห์ในตัวเอง เนื่องจากเป็นการเปิดเผยว่าผู้ให้ข้อมูลเลือกที่จะเน้นหรือละเว้นแง่มุมใดของชีวิตในบัญชีปากเปล่าของตน
ฉันจะจัดการกับความท้าทายทางจริยธรรมในการระบุตัวตนผู้เข้าร่วมได้อย่างไร?
เนื่องจากประวัติชีวิตมีความเฉพาะเจาะจงมาก — การระบุชื่อสถานที่ วันที่ ความสัมพันธ์ และเหตุการณ์ — การปกปิดตัวตนตามมาตรฐาน (การเปลี่ยนชื่อ) มักไม่เพียงพอที่จะป้องกันการระบุตัวตนได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในชุมชนขนาดเล็ก แนวปฏิบัติที่ดีที่สุด ได้แก่: การเจรจากับผู้ให้ข้อมูลว่าสามารถเผยแพร่สิ่งใดได้บ้าง การปกปิดตัวตนแบบผสมผสาน (การรวมรายละเอียดที่ไม่สำคัญข้ามผู้ให้ข้อมูล) การแบ่งปันร่างการนำเสนอแก่ผู้ให้ข้อมูลเพื่อตรวจสอบและอนุมัติ และการเปิดเผยอย่างโปร่งใสกับผู้ให้ข้อมูลว่าไม่สามารถรับประกันการไม่เปิดเผยตัวตนได้อย่างสมบูรณ์เสมอไป ควรได้รับการอนุมัติจากคณะกรรมการจริยธรรมสถาบันก่อนเริ่มการสรรหา
วิธีการที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
Atkinson, R. (1998). The Life Story Interview. Sage.
ISBN: 978-0761904496คัดลอกแล้วPlummer, K. (2001). Documents of Life 2: An Invitation to a Critical Humanism. Sage.
เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์คัดลอกแล้ว