Skip to content
กลับไปยังผลการค้นหา

การวิเคราะห์ลายสอดแทรก (Interferogram Fringe Analysis)

ผู้เสนอ
Thomas Young and Daniel Malus
ปี
1801
ประเภท
Pattern analysis algorithm
กลุ่มวิธี
Measurement

ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ

ขนาดตัวอักษร

ใช้ทำอะไร?

การวิเคราะห์ลายสอดแทรกเป็นระเบียบวิธีเชิงคำนวณสำหรับการสกัดข้อมูลเชิงปริมาณจากรูปแบบลายสอดแทรกที่บันทึกได้ในระบบแสง ซึ่งมีรากฐานมาจากการทดลองสลิตคู่ของ Thomas Young ในปี 1801 และได้รับการพัฒนาอย่างเป็นทางการในสาขามาตรวิทยาช่วงศตวรรษที่ 20 แนวทางนี้ตีความรูปแบบเชิงพื้นที่ของการแทรกสอดแบบเสริมและแบบหักล้างเพื่อวัดความสูงของพื้นผิว (surface topography), ความคลาดเคลื่อนของแสง (optical aberrations), การกระจายตัวของดัชนีหักเห (refractive-index distributions) และคุณสมบัติทางแสงอื่นๆ ด้วยความแม่นยำสูง

แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ

เมื่อคลื่นแสงที่อาพัน (coherent light waves) สองคลื่นเกิดการแทรกสอด จะเกิดรูปแบบลายสอดแทรกของแถบสว่างและมืดสลับกัน ตำแหน่งของแถบเหล่านี้จะเข้ารหัสความแตกต่างของเฟส (phase difference) ระหว่างคลื่น ลายสอดแทรกแต่ละเส้นสอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงเฟส 2π (ความแตกต่างของระยะทางเท่ากับหนึ่งความยาวคลื่น) การวิเคราะห์รูปร่าง ระยะห่าง และทิศทางของลายสอดแทรก ช่วยให้สามารถสกัดการกระจายตัวของเฟสทั่วทั้งสนามภาพ (field) และจากข้อมูลการกระจายตัวของเฟสนั้น สามารถอนุมานรูปร่างพื้นผิว, การเปลี่ยนแปลงของดัชนีหักเห หรือความคลาดเคลื่อนของแสงได้ อัลกอริทึมสมัยใหม่จะทำการคลี่เฟสที่ถูกห่อหุ้ม (unwrapping the wrapped phase, modulo 2π) และกรองสัญญาณรบกวนเพื่อกู้คืนข้อมูลความสูงของพื้นผิวหรือข้อมูลทางแสงที่มีความเที่ยงตรงสูง

ประวัติศาสตร์

Thomas Young ได้นำเสนอการทดลองสลิตคู่ในปี 1801 ซึ่งเป็นการยืนยันการแทรกสอดเป็นปรากฏการณ์คลื่น อินเตอร์เฟอโรมิเตอร์แบบแสงได้กลายเป็นเครื่องมือวัดเชิงปฏิบัติในศตวรรษที่ 20 ด้วยอินเตอร์เฟอโรมิเตอร์ของ Michelson และการพัฒนาต่อมาของอินเตอร์เฟอโรมิเตอร์เลเซอร์ อัลกอริทึมการเลื่อนเฟส การวิเคราะห์ลายสอดแทรกอัตโนมัติ และวิธีการคลี่เฟส ได้ปรากฏขึ้นในช่วงทศวรรษ 1980-1990 พร้อมกับการมาถึงของกล้อง CCD และคอมพิวเตอร์ ปัจจุบัน อินเตอร์เฟอโรมิเตอร์ดิจิทัลและเทคนิคการเลื่อนเฟสด้วยแสงขาว (white-light phase-shifting) ช่วยให้สามารถวัดพื้นผิวด้วยแสงความแม่นยำสูงได้อย่างรวดเร็ว

ควรใช้เมื่อใด

ใช้การวิเคราะห์ลายสอดแทรกสำหรับการวัดด้วยแสงความแม่นยำสูง (precision optical metrology), การจำแนกลักษณะพื้นผิวด้วยแสง (optical surface characterization), การทดสอบด้วยอินเตอร์เฟอโรมิเตอร์ (interferometric testing) และการวินิจฉัยด้วยแสงแบบระบุเฟส (phase-resolved optical diagnostics) วิธีนี้มีประสิทธิภาพเมื่อมีลายสอดแทรกที่มีความเปรียบต่างสูง (high-contrast fringes) และสามารถทำการวัดได้อย่างระมัดระวัง การวัดด้วยการเลื่อนเฟส (phase-shifting interferometry, การรับภาพหลายเฟรม) ให้ความแม่นยำสูงกว่าการวิเคราะห์เฟรมเดียว ควรหลีกเลี่ยงการวิเคราะห์ลายสอดแทรกในภาพที่มีสัญญาณรบกวนสูงมากหรือมีความเปรียบต่างต่ำ หากไม่มีการประมวลผลสัญญาณที่เพียงพอ

ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา

  • ต้องการแสงอาพันและสภาวะที่เสถียร การสั่นสะเทือนและการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิเป็นปัญหา
  • ความคมชัดของลายสอดแทรก (fringe visibility) ขึ้นอยู่กับการสะท้อนของพื้นผิวและคุณสมบัติความอาพัน
  • การคลี่เฟสไม่ใช่เรื่องง่ายและอาจล้มเหลวในบริเวณที่มีความเปรียบต่างของลายสอดแทรกต่ำหรือมีเกรเดียนต์เฟสสูง
  • การตีความต้องอาศัยความรู้เกี่ยวกับเรขาคณิตการวัดและชุดอุปกรณ์ทางแสง

เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้

จุดแข็ง

  • ให้ความแม่นยำในการวัดระดับต่ำกว่าความยาวคลื่น (subwavelength measurement precision) ในสภาวะที่เอื้ออำนวย โดยอาจสูงถึง λ/100 หรือดีกว่า
  • ให้ข้อมูลแบบเต็มสนามภาพ 2 มิติในการวัดครั้งเดียวหรือลำดับการวัด
  • ปรับเปลี่ยนได้หลากหลายตามประเภทของอินเตอร์เฟอโรมิเตอร์และความยาวคลื่นต่างๆ
  • มีอัลกอริทึมและซอฟต์แวร์เชิงพาณิชย์ที่ได้รับการยอมรับสำหรับการประมวลผลอัตโนมัติ
  • การวัดแบบไม่รบกวนและไม่สัมผัส เหมาะสำหรับพื้นผิวที่บอบบางหรือไม่สามารถเข้าถึงได้

การประยุกต์ใช้

  • การจำแนกลักษณะพื้นผิวด้วยแสงและการประกันคุณภาพในการผลิตเลนส์และกระจก
  • การวัดคลื่นหน้า (wavefront sensing) และความคลาดเคลื่อนในกล้องโทรทรรศน์และอุปกรณ์เกี่ยวกับตา
  • การวัดการกระจัดและการเสียรูปของพื้นผิวโดยใช้อินเตอร์เฟอโรมิเตอร์แบบสเปคเคิล (speckle) หรือโฮโลแกรม (holographic interferometry)
  • การทำแผนที่ดัชนีหักเหและอุณหภูมิในของเหลวและวัสดุโปร่งใส
  • การทดสอบด้วยแสงสำหรับใบสั่งแว่นตาและการวัดความสูงของกระจกตา (corneal topography)

วิธีการทำงาน

วิธีการทำงาน

1

บันทึกภาพลายสอดแทรกโดยใช้กล้อง โดยทั่วไปจากอินเตอร์เฟอโรมิเตอร์แบบ Michelson, Twyman-Green หรือ Mach-Zehnder ในเฟรมเดียวหรือหลายเฟรม

2

กำจัดสัญญาณรบกวนจากกล้อง ค่าออฟเซ็ตพื้นหลัง และการเปลี่ยนแปลงความส่องสว่าง โดยใช้วิธีการปรับเทียบด้วยระนาบแบน (flat-fielding) หรือการลบพื้นหลัง (background subtraction)

3

แปลงเฟสที่ถูกห่อหุ้ม (wrapped phase, 0 ถึง 2π) ให้เป็นการกระจายตัวของเฟสที่ต่อเนื่อง โดยใช้อัลกอริทึมการคลี่เฟส (phase-unwrapping algorithms) เช่น วิธีการตามเส้นทาง (path-following), วิธีการชี้นำด้วยคุณภาพ (quality-guided) หรือวิธีการนอร์มขั้นต่ำ (minimum-norm)

4

ใช้การกรองเชิงพื้นที่ (spatial filtering) เช่น ตัวดำเนินการมัธยฐาน (median), เกาส์เซียน (Gaussian) หรือสัณฐานวิทยา (morphological operators) เพื่อลดสัญญาณรบกวนที่หลงเหลือและข้อผิดพลาดของเฟส (spurious phase jumps)

5

ตีความเฟสที่คลี่แล้ว (unwrapped phase) เพื่อสกัดแผนที่พื้นผิว (surface maps), โปรไฟล์ดัชนีหักเห (refractive-index profiles), สัมประสิทธิ์ความคลาดเคลื่อนของแสง (optical aberration coefficients) หรือปริมาณทางกายภาพอื่นๆ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • การคลี่เฟสที่ไม่ถูกต้องนำไปสู่ข้อผิดพลาดของขั้นบันได (step errors) หรือสิ่งแปลกปลอมจากการสุ่มตัวอย่างเกิน (aliasing artifacts) ในแผนที่สุดท้าย
  • การสับสนระหว่างเฟสที่ถูกห่อหุ้ม (0–2π) กับเฟสสัมบูรณ์ (absolute phase); การกระโดดของเฟสในข้อมูลที่ถูกห่อหุ้มนั้นไม่สอดคล้องกับความเป็นจริงทางกายภาพ
  • การละเลยความคมชัดและคอนทราสต์ของลายสอดแทรก ซึ่งลดความน่าเชื่อถือของการวัด
  • การปรับแนวที่ไม่ถูกต้องหรือการสั่นสะเทือนระหว่างการวัด ทำให้เกิดการเลื่อนเฟสตามเวลา (temporal phase drift) และลายสอดแทรกที่ผิดพลาด

คำถามที่พบบ่อย

ความแตกต่างระหว่างเฟสที่ถูกห่อหุ้มและเฟสที่คลี่แล้วคืออะไร?

เฟสที่ถูกห่อหุ้มมีค่าตั้งแต่ 0 ถึง 2π (หรือ -π ถึง π) และคำนวณได้โดยตรงจากรูปแบบลายสอดแทรก มีลักษณะเป็นคาบและไม่ต่อเนื่องที่จุดกระโดดของเฟส เฟสที่คลี่แล้วเป็นฟังก์ชันต่อเนื่องที่ขจัดความเป็นคาบ 2π ทำให้สามารถตีความการเปลี่ยนแปลงเฟสขนาดใหญ่ได้ การคลี่เฟสเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับการวัดเชิงปริมาณ

การคลี่เฟสคืออะไร และทำไมจึงเป็นเรื่องยาก?

การคลี่เฟสเป็นการแปลงแผนที่เฟสที่ถูกห่อหุ้ม (modulo 2π) ให้เป็นการกระจายตัวของเฟสที่ต่อเนื่อง เป็นเรื่องยากเพราะการกระโดดของเฟส (residues) อาจถูกตีความผิดว่าเป็นสัญญาณรบกวน โดยเฉพาะในบริเวณที่มีคอนทราสต์ต่ำ อัลกอริทึมขั้นสูงจะตรวจจับ residue, ตามเส้นทางที่มีความน่าเชื่อถือสูงสุด หรือใช้การหาค่าที่เหมาะสมที่สุดทั่วทั้งแผนที่ (global optimization) เพื่อลดข้อผิดพลาด

การวัดด้วยการเลื่อนเฟส (phase-shifting interferometry) ช่วยเพิ่มความแม่นยำในการวัดได้อย่างไร?

การเลื่อนเฟสจะบันทึกภาพอินเตอร์เฟอโรมิเตอร์หลายภาพโดยมีการเลื่อนเฟสที่ควบคุมอย่างจงใจ (โดยทั่วไปคือ 4 หรือ 5 เฟรม) สิ่งนี้ช่วยให้สามารถสกัดสนามเฟสที่แต่ละพิกเซลได้โดยไม่ต้องระบุลายสอดแทรก เพิ่มความแม่นยำได้ถึง λ/100 หรือดีกว่า ในทางตรงกันข้าม การวิเคราะห์เฟรมเดียวอาศัยการนับลายสอดแทรกและจำกัดอยู่ที่ λ/10

ความคมชัดของลายสอดแทรก (fringe visibility) คืออะไร และส่งผลต่อการวัดอย่างไร?

ความคมชัดของลายสอดแทรก V = (I_max - I_min) / (I_max + I_min) มีค่าตั้งแต่ 0 ถึง 1 ความคมชัดที่สูงขึ้นช่วยให้ลายสอดแทรกคมชัดขึ้นและมีคอนทราสต์ของเฟสดีขึ้น ความคมชัดต่ำ (การสะท้อนของพื้นผิวไม่ดี, ความอาพันไม่สมบูรณ์, หรือการปรับแนวที่ไม่ถูกต้อง) จะลดอัตราส่วนสัญญาณต่อสัญญาณรบกวน (signal-to-noise ratio) ของการวัด และก่อให้เกิดข้อผิดพลาดที่เป็นระบบ ควรปรับให้ได้ความคมชัดของลายสอดแทรกสูงสุดเสมอ

วิธีการที่เกี่ยวข้อง

แหล่งอ้างอิง

  1. Malacara, D. (Ed.). (2007). Optical Shop Testing (3rd ed.). John Wiley & Sons.

    เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์
    คัดลอกแล้ว
  2. Huntley, J. M. (1989). Automatic fringe pattern analysis: a review. Optics & Lasers in Engineering, 11(2-3), 243-266.

    เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์
    คัดลอกแล้ว
  3. Wyant, J. C. (1996). White light interferometry. Proceedings of the International Society for Optical Engineering, 2873, 98-107.

    เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์
    คัดลอกแล้ว