Skip to content
กลับไปยังผลการค้นหา

ระเบียบวิธีวิจัยสตรีนิยม — การสืบเสาะหาความรู้แบบสตรีนิยม

ผู้เสนอ
Sandra Harding, Dorothy Smith, Patricia Hill Collins, and the broader feminist social science movement
ปี
1970s–1980s (formalized as a methodology)
ประเภท
Qualitative research method
กลุ่มวิธี
Critical Inquiry

ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ

ขนาดตัวอักษร

ใช้ทำอะไร?

ระเบียบวิธีวิจัยสตรีนิยม (Feminist research methodology) เป็นแนวทางเชิงคุณภาพที่หยั่งรากอยู่กับทฤษฎีสตรีนิยม ซึ่งให้ความสำคัญกับเพศภาวะ อำนาจ และความยุติธรรมทางสังคม ในฐานะเลนส์วิเคราะห์หลัก แนวทางนี้ท้าทายการอ้างความเที่ยงตรงปราศจากคุณค่า (value-free objectivity) โดยเน้นเสียงและประสบการณ์ของกลุ่มชายขอบ โดยเฉพาะสตรี และวางตำแหน่งนักวิจัยอย่างชัดเจนในฐานะผู้กระทำการทางการเมืองและสังคม แนวทางนี้ได้รับการพัฒนาข้ามสาขาวิชาต่างๆ รวมถึงสังคมวิทยา การศึกษา และวิทยาศาสตร์สุขภาพ โดยอาศัยทฤษฎีจุดยืน (standpoint theory) การวิเคราะห์เชิงสหบท (intersectionality) และจริยธรรมการมีส่วนร่วม เพื่อสร้างองค์ความรู้ที่สามารถนำไปสู่การปฏิบัติเพื่อการปลดปล่อย (emancipatory practice)

แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ

สมมติว่าคุณต้องการทำความเข้าใจว่าเหตุใดสตรีในแวดวงวิชาการจึงออกจากอาชีพนักวิจัยในอัตราที่สูงกว่าบุรุษ การสำรวจแบบแผนจะนับจำนวนผู้ลาออก แต่การวิจัยแบบสตรีนิยมจะตั้งคำถามว่าองค์ความรู้ของใครที่มีคุณค่า ใครเป็นผู้กำหนดความสำเร็จ และโครงสร้างสถาบันต่างๆ สร้างความไม่เท่าเทียมทางเพศภาวะได้อย่างไร การวิจัยนี้ยืนยันว่านักวิจัยต้องเปิดเผยตำแหน่งของตนเอง ทั้งเพศ เชื้อชาติ บทบาทในสถาบัน เพราะตำแหน่งนั้นหล่อหลอมคำถามที่จะถูกถามและคำตอบที่เป็นไปได้ เป้าหมายไม่ใช่เพียงการบรรยายความไม่เท่าเทียม แต่เป็นการสร้างองค์ความรู้ที่เป็นประโยชน์ต่อการท้าทายความไม่เท่าเทียมนั้น

ประวัติศาสตร์

ระเบียบวิธีวิจัยสตรีนิยมอุบัติขึ้นในฐานะการสนทนาทางวิชาการที่แตกต่างกันในช่วงทศวรรษ 1970 และ 1980 โดยนักวิชาการสตรีนิยมที่โต้แย้งว่าสังคมศาสตร์กระแสหลักได้กีดกันหรือบิดเบือนประสบการณ์ของสตรีอย่างเป็นระบบ หนังสือ Feminism and Methodology ที่ Sandra Harding บรรณาธิการในปี 1987 ได้รวบรวมการอภิปรายเกี่ยวกับญาณวิทยาจุดยืน (standpoint epistemology) บทบาทของตำแหน่งนักวิจัยในการผลิตองค์ความรู้ และว่าการสืบเสาะหาความรู้แบบสตรีนิยมเป็นระเบียบวิธีที่แตกต่างกัน หรือชุดของหลักการที่สามารถชี้นำระเบียบวิธีใดก็ได้หรือไม่ สังคมวิทยาของชีวิตประจำวันของ Dorothy Smith และแนวคิดสตรีนิยมผิวดำของ Patricia Hill Collins ได้ทำให้กรอบแนวคิดลึกซึ้งยิ่งขึ้นในช่วงทศวรรษ 1980 และ 1990 และแนวคิดการวิเคราะห์เชิงสหบท (intersectionality) ของ Kimberlé Crenshaw (1989) ได้กลายเป็นรากฐานสำหรับการวิเคราะห์ระบบการกดขี่ที่ทับซ้อนกัน

ควรใช้เมื่อใด

ระเบียบวิธีวิจัยสตรีนิยมมีความเหมาะสมเมื่อคำถามวิจัยเกี่ยวข้องกับความสัมพันธ์ทางเพศภาวะ อำนาจ ความไม่เท่าเทียม หรือประสบการณ์ของกลุ่มที่เสียงของพวกเขาถูกนำเสนออย่างไม่เพียงพอในงานวิชาการที่มีอยู่ เหมาะอย่างยิ่งสำหรับการศึกษาในสาขาการศึกษา สุขภาพ งานสังคมสงเคราะห์ พฤติกรรมองค์กร และนโยบาย ซึ่งการทำความเข้าใจว่าความไม่เท่าเทียมเชิงโครงสร้างหล่อหลอมประสบการณ์ชีวิตอย่างไรเป็นสิ่งสำคัญ แนวทางนี้ต้องการข้อมูลเชิงคุณภาพ โดยทั่วไปคือการสัมภาษณ์หรือการทำงานภาคสนามชาติพันธุ์วรรณนา และความมุ่งมั่นต่อการปฏิบัติที่ใคร่ครวญและมีส่วนร่วมทางจริยธรรม แนวทางนี้ไม่เหมาะสมเมื่อเป้าหมายคือการประมาณการความชุก (prevalence estimates) ที่สามารถสรุปอ้างอิงถึงประชากรได้ การทดสอบสมมติฐานเชิงสาเหตุด้วยการควบคุมเชิงทดลอง หรือการศึกษาปรากฏการณ์ที่เพศภาวะและอำนาจไม่เกี่ยวข้องกับคำถามวิจัยอย่างแท้จริง นักวิจัยที่ไม่เต็มใจที่จะเปิดเผยตำแหน่งของตนเองหรือมีส่วนร่วมในการใคร่ครวญอย่างต่อเนื่องควรเลือกแนวทางอื่น

ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา

  • ผลการศึกษาเป็นบริบทเฉพาะ (context-specific) และไม่ได้ออกแบบมาเพื่อสรุปอ้างอิงถึงประชากรในเชิงสถิติ แนวทางนี้ไม่สนับสนุนการอ้างถึงความชุกในระดับประชากร
  • การใคร่ครวญอย่างต่อเนื่องนั้นต้องใช้ความพยายามสูง การให้ความสนใจต่อตำแหน่งอย่างไม่เพียงพออาจสร้างซ้ำพลวัตอำนาจที่แนวทางนี้พยายามท้าทาย
  • ความมุ่งมั่นทางการเมืองที่ชัดเจนของการวิจัยสตรีนิยมอาจถูกมองว่าเป็นอคติโดยผู้ทบทวนหรือผู้ชมที่คาดหวังการศึกษาสังคมที่ปราศจากคุณค่า (value-neutral social science)
  • การวิเคราะห์เชิงสหบทต้องการความลึกของการมีส่วนร่วมกับประเพณีทางทฤษฎีหลายอย่าง ซึ่งอาจดำเนินการอย่างเข้มงวดได้ยากภายในงานศึกษาเดียว
  • การจัดการทางจริยธรรมของความไม่สมดุลของอำนาจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเกี่ยวกับการนำเสนอผู้เข้าร่วมวิจัยที่เปราะบาง ต้องการความใส่ใจอย่างต่อเนื่องซึ่งทำให้กระบวนการวิจัยยาวนานขึ้น

เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้

จุดแข็ง

  • ให้ความสำคัญและขยายเสียงและประสบการณ์ของกลุ่มชายขอบ สร้างองค์ความรู้ที่แนวทางกระแสหลักมองข้าม
  • บูรณาการทฤษฎีและการสืบเสาะหาความรู้เชิงประจักษ์: กรอบสตรีนิยมชี้นำทั้งการออกแบบการวิจัยและการตีความผลการศึกษา
  • การให้ความสนใจอย่างชัดเจนต่อตำแหน่งของนักวิจัย ทำให้กระบวนการสร้างองค์ความรู้มีความโปร่งใสมากกว่าแนวทางที่อ้างความเที่ยงตรงที่เป็นกลาง (false objectivity)
  • การวิเคราะห์เชิงสหบทจับภาพว่าเพศภาวะมีปฏิสัมพันธ์กับเชื้อชาติ ชนชั้น เพศวิถี และหมวดหมู่อื่นๆ อย่างไร เพื่อสร้างความไม่เท่าเทียมที่ซับซ้อน
  • ผลการวิจัยมุ่งเน้นไปที่การเปลี่ยนแปลงทางสังคมอย่างชัดเจน ทำให้งานมีความเกี่ยวข้องโดยตรงกับผู้ปฏิบัติงาน ผู้สนับสนุน และผู้กำหนดนโยบาย

การประยุกต์ใช้

  • การตรวจสอบประสบการณ์การเลือกปฏิบัติ การล่วงละเมิด หรือช่องว่างค่าจ้างตามเพศภาวะในที่ทำงานของผู้หญิงในบริบทองค์กรที่เฉพาะเจาะจง
  • การสำรวจว่าเพศ เชื้อชาติ และชนชั้นมาบรรจบกันอย่างไรในการเข้าถึงการดูแลสุขภาพ บริการสุขภาพจิต หรือการดูแลสุขภาพเจริญพันธุ์
  • การตรวจสอบว่าสถาบันการศึกษาสร้างบรรทัดฐานทางเพศภาวะอย่างไร และนักเรียนนำทางหรือต่อต้านบรรทัดฐานเหล่านั้นอย่างไร
  • การศึกษาชีวิตของผู้หญิงในเขตความขัดแย้ง สถานการณ์ผู้ลี้ภัย หรือบริบทหลังภัยพิบัติ ซึ่งเพศภาวะมีอิทธิพลต่อความเปราะบางและการฟื้นตัวแตกต่างกัน
  • การวิเคราะห์เอกสารนโยบาย ข้อความสื่อ หรือกรอบกฎหมาย ว่าสร้างและเสริมสร้างความไม่เท่าเทียมทางเพศภาวะอย่างไร
  • การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory action research) กับองค์กรชุมชนที่ทำงานเกี่ยวกับการป้องกันความรุนแรงที่เกิดจากเพศภาวะ หรือการเสริมสร้างพลังทางเศรษฐกิจของผู้หญิง

วิธีการทำงาน

วิธีการทำงาน

1

นักวิจัยเริ่มต้นด้วยการระบุตำแหน่งทางสังคมของตนเอง ทั้งเพศ เชื้อชาติ ชนชั้น สถานที่ตั้งในสถาบัน และตำแหน่งนั้นอาจหล่อหลอมคำถามวิจัย ความสัมพันธ์กับผู้เข้าร่วมวิจัย และการตีความข้อมูล การกำหนดตำแหน่งตนเองอย่างใคร่ครวญนี้ (reflexive self-situating) ซึ่งมักเรียกว่า การระบุตำแหน่ง (positionality statement) หรือ การใคร่ครวญของนักวิจัย (researcher reflexivity) จะถูกบันทึกและทบทวนตลอดการศึกษา แทนที่จะถือเป็นการเปิดเผยเพียงครั้งเดียว

2

คำถามวิจัยถูกกำหนดกรอบให้เน้นความสัมพันธ์ทางเพศภาวะและอำนาจ โดยมักอาศัยกรอบทฤษฎีสตรีนิยม เช่น ทฤษฎีจุดยืน (standpoint theory) (Harding) การวิเคราะห์เชิงสหบท (intersectionality) (Crenshaw) หรือแนวคิดสตรีนิยมผิวดำ (Black feminist thought) (Collins) กลยุทธ์การเลือกตัวอย่างจะให้ความสำคัญกับผู้เข้าร่วมวิจัยที่มีประสบการณ์ซึ่งมักถูกชายขอบหรือถูกทำให้เงียบ การเลือกตัวอย่างแบบเจาะจง (purposive sampling) และการเลือกตัวอย่างแบบลูกโซ่ (snowball sampling) เป็นที่นิยม โปรโตคอลทางจริยธรรมเน้นการตอบแทนซึ่งกันและกัน การให้ความยินยอมโดยได้รับข้อมูล (informed consent) ในฐานะการสนทนาอย่างต่อเนื่อง และการลดความไม่สมดุลของอำนาจระหว่างนักวิจัยและผู้เข้าร่วมวิจัย

3

ข้อมูลถูกรวบรวมผ่านวิธีการที่ให้ความสำคัญกับเสียงและความหมายของผู้เข้าร่วมวิจัยเอง ได้แก่ การสัมภาษณ์เชิงลึกแบบกึ่งโครงสร้างหรือไม่เป็นทางการ (semi-structured or unstructured in-depth interviews) ประวัติชีวิตและเรื่องเล่า (life-history and narrative accounts) การสนทนากลุ่ม (focus groups) ที่ออกแบบมาเพื่อสร้างเสียงร่วมกัน และการสังเกตชาติพันธุ์วรรณนา (ethnographic observation) ในสภาพแวดล้อมประจำวัน นักวิจัยทำงานเพื่อลดระยะห่างเชิงลำดับชั้น บางครั้งผ่านการเก็บข้อมูลร่วมกัน และอาจแบ่งปันบทสรุปของการตีความที่เกิดขึ้นกับผู้เข้าร่วมวิจัยเพื่อตรวจสอบโดยสมาชิก (member checking)

4

การวิเคราะห์บูรณาการการอ่านอย่างละเอียดเกี่ยวกับคำบอกเล่าของผู้เข้าร่วมวิจัยเข้ากับเลนส์ทฤษฎีสตรีนิยม กลยุทธ์การวิเคราะห์ทั่วไป ได้แก่ การวิเคราะห์แก่นสาระ (thematic analysis) ที่ใส่ใจต่อเพศภาวะและอำนาจ การวิเคราะห์เรื่องเล่า (narrative analysis) ของคำบอกเล่าตนเองของผู้เข้าร่วมวิจัย การวิเคราะห์วาทกรรม (discourse analysis) ของวิธีที่ภาษาประกอบสร้างเพศภาวะ และการวิเคราะห์เชิงสหบท (intersectional analysis) ที่ตรวจสอบว่าเพศภาวะมีปฏิสัมพันธ์กับเชื้อชาติ ชนชั้น และหมวดหมู่อื่นๆ ทางสังคมอย่างไร ตลอดกระบวนการ นักวิจัยเชื่อมโยงประสบการณ์เฉพาะถิ่นเข้ากับความไม่เท่าเทียมเชิงโครงสร้างและระบบ

5

ระยะสุดท้ายของการใคร่ครวญ (reflexive stage) ประเมินว่าตำแหน่งของนักวิจัยมีอิทธิพลต่อผลการศึกษาและข้อจำกัดอย่างไร พิจารณาผลกระทบทางจริยธรรมของการนำเสนอประสบการณ์ของผู้เข้าร่วมวิจัย และระบุว่าองค์ความรู้ที่สร้างขึ้นสามารถนำไปใช้โดยผู้เข้าร่วมวิจัย ชุมชน หรือผู้กำหนดนโยบายได้อย่างไร นักวิจัยสตรีนิยมจำนวนมากมีส่วนร่วมกับผู้เข้าร่วมวิจัยในการทบทวนการตีความ และหารือว่าผลการวิจัยอาจมีส่วนช่วยในการเปลี่ยนแปลงทางสังคมหรือการสนับสนุนได้อย่างไร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • การปฏิบัติต่อตำแหน่งว่าเป็นเพียงรูปแบบหนึ่งในย่อหน้าเดียว การใคร่ครวญต้องเป็นไปอย่างจริงจังและต่อเนื่องตลอดการเก็บข้อมูลและการวิเคราะห์ ไม่ใช่การประกาศเพียงครั้งเดียวแล้วลืมไป
  • การทำให้ 'สตรี' เป็นหมวดหมู่ที่เป็นเนื้อเดียวกัน การวิจัยสตรีนิยมต้องการความใส่ใจต่อความแตกต่างระหว่างสตรีในด้านเชื้อชาติ ชนชั้น เพศวิถี ความพิการ และแกนอื่นๆ การวิเคราะห์ที่ปฏิบัติต่อเพศภาวะเพียงอย่างเดียวมีความเสี่ยงที่จะสร้างซ้ำการกีดกันที่พยายามจะวิจารณ์
  • การผสมปนเปการสนับสนุน (advocacy) กับการสร้างข้อมูลเท็จ การวิจัยสตรีนิยมมุ่งมั่นอย่างชัดเจนต่อความยุติธรรมทางสังคม แต่ความมุ่งมั่นนี้ต้องไม่นำไปสู่การเลือกข้อมูล (cherry-picking) หรือการกล่าวอ้างผลการศึกษาเกินจริง ความเข้มงวดและการสนับสนุนสามารถเข้ากันได้
  • การละเลยความซับซ้อนทางจริยธรรม ความสัมพันธ์กับผู้เข้าร่วมวิจัยที่เปราะบางหรือแบ่งปันประสบการณ์ที่ละเอียดอ่อน ต้องการการยินยอมอย่างต่อเนื่อง การนำเสนออย่างระมัดระวัง และโปรโตคอลที่ชัดเจนสำหรับการป้องกันอันตราย
  • การนำกรอบสตรีนิยมมาใช้อย่างกลไกโดยไม่พิจารณาถึงกรอบของผู้เข้าร่วมวิจัยเอง เลนส์ทฤษฎีควรทำให้ข้อมูลสว่างขึ้น ไม่ใช่เข้ามาแทนที่หรือทำให้ความเข้าใจตนเองของผู้เข้าร่วมวิจัยเงียบลง

คำถามที่พบบ่อย

การวิจัยสตรีนิยมเกี่ยวกับสตรีเท่านั้นหรือไม่?

ไม่ ระเบียบวิธีวิจัยสตรีนิยมวิเคราะห์เพศภาวะในฐานะโครงสร้างทางสังคมและความสัมพันธ์เชิงอำนาจ ซึ่งหมายความว่ายังตรวจสอบความเป็นชาย (masculinity) อัตลักษณ์ที่ไม่ใช่แบบทวิลักษณ์ (non-binary identities) และการที่เพศภาวะมาบรรจบกับหมวดหมู่อื่นๆ ทางสังคมอย่างไร แม้ว่างานวิชาการสตรีนิยมยุคแรกจะมุ่งเน้นไปที่การกีดกันสตรีจากการผลิตองค์ความรู้เป็นหลัก แต่งานวิจัยสตรีนิยมร่วมสมัยได้เข้ามามีส่วนร่วมกับความซับซ้อนทั้งหมดของประสบการณ์ที่มีเพศภาวะและการบรรจบกันกับเชื้อชาติ ชนชั้น เพศวิถี และความพิการ

ผู้ชายสามารถทำการวิจัยสตรีนิยมได้หรือไม่?

ได้ แต่ต้องให้ความสนใจเป็นพิเศษต่อตำแหน่ง (positionality) ระเบียบวิธีสตรีนิยมไม่ได้จำกัดว่าใครสามารถทำการวิจัยได้ แต่กำหนดให้นักวิจัยทุกคน ไม่ว่าจะเพศใดก็ตาม ต้องพิจารณาอย่างรอบคอบว่าตำแหน่งทางสังคมของตนมีอิทธิพลต่อความสัมพันธ์ในการวิจัยและความรู้ที่ผลิตขึ้นอย่างไร นักวิชาการที่ไม่แบ่งปันตำแหน่งทางสังคมเดียวกับผู้เข้าร่วมวิจัย มีความรับผิดชอบเป็นพิเศษเกี่ยวกับการนำเสนอและการใช้อำนาจ

การวิจัยสตรีนิยมแตกต่างจากเพศศึกษาสาขาวิชา (gender studies) อย่างไร?

เพศศึกษาเป็นสาขาวิชาการที่สามารถใช้วิธีการวิจัยได้หลากหลาย ระเบียบวิธีวิจัยสตรีนิยมเป็นแนวทางเฉพาะในการสืบเสาะหาความรู้ ซึ่งเป็นชุดของพันธกรณีทางญาณวิทยา (epistemological commitments) และขนบธรรมเนียมเชิงกระบวนการ (procedural conventions) ที่สามารถนำไปใช้ได้ภายในเพศศึกษา แต่ยังรวมถึงในสังคมวิทยา การศึกษา วิทยาศาสตร์สุขภาพ กฎหมาย และสาขาวิชาอื่นๆ ระเบียบวิธีนี้ถูกกำหนดโดยจุดยืนทางญาณวิทยา (จุดยืน การใคร่ครวญ การวิจารณ์อำนาจ) แทนที่จะเป็นบ้านทางวินัย (disciplinary home)

การวิจัยสตรีนิยมจำเป็นต้องใช้วิธีการเก็บข้อมูลที่เฉพาะเจาะจงหรือไม่?

ไม่มีวิธีการใดวิธีการหนึ่งที่จำเป็น นักวิจัยสตรีนิยมมักใช้วิธีการสัมภาษณ์เชิงลึก ประวัติชีวิต การสังเกตชาติพันธุ์วรรณนา และการสนทนากลุ่มมากที่สุด เนื่องจากวิธีการเหล่านี้เน้นเสียงของผู้เข้าร่วมวิจัย แต่การเลือกวิธีการควรเป็นไปตามคำถามวิจัย นักวิจัยสตรีนิยมบางคนยังทำการวิเคราะห์เอกสาร การวิเคราะห์วาทกรรม หรือเมื่อเหมาะสม การวิจัยสำรวจ โดยมีเงื่อนไขว่าการออกแบบนั้นคำนึงถึงเพศภาวะ อำนาจ และการใคร่ครวญของนักวิจัย

ฉันจะประเมินคุณภาพของการศึกษาแบบสตรีนิยมได้อย่างไร?

เกณฑ์คุณภาพในการวิจัยสตรีนิยม ได้แก่ ความลึกและความถูกต้องของเสียงผู้เข้าร่วมวิจัยในการวิเคราะห์ ความเข้มงวดและความซื่อสัตย์ของการใคร่ครวญของนักวิจัย ความสอดคล้องกันระหว่างกรอบทฤษฎีสตรีนิยมและกลยุทธ์การวิเคราะห์ ความสมบูรณ์ทางจริยธรรมในการนำเสนอผู้เข้าร่วมวิจัย และระดับที่ผลการศึกษาทำให้ความสัมพันธ์ทางเพศภาวะและอำนาจสว่างขึ้น และเชื่อมโยงประสบการณ์เฉพาะถิ่นเข้ากับเงื่อนไขเชิงโครงสร้าง เกณฑ์ทั่วไป เช่น ความตรงภายใน (internal validity) และความเชื่อมั่น (reliability) ถูกปรับเปลี่ยนกรอบใหม่แทนที่จะถูกละทิ้ง

วิธีการที่เกี่ยวข้อง

แหล่งอ้างอิง

  1. Harding, S. (Ed.). (1987). Feminism and Methodology: Social Science Issues. Indiana University Press.

    เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์
    คัดลอกแล้ว
  2. Creswell, J. W. (2013). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches (3rd ed.). Sage. [Chapter on feminist inquiry and advocacy approaches]

    ISBN: 978-1452205625
    คัดลอกแล้ว