การวิเคราะห์วาทกรรม
- ผู้เสนอ
- Norman Fairclough; Jonathan Potter and Margaret Wetherell
- ปี
- 1989 (Fairclough); 1987 (Potter & Wetherell)
- ประเภท
- Method
- กลุ่มวิธี
- linguistic-critical-interpretation
ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ
ใช้ทำอะไร?
การวิเคราะห์วาทกรรม (Discourse Analysis) เป็นระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพที่ตรวจสอบว่าภาษา การสื่อสาร และอำนาจ มีอิทธิพลต่อความหมาย อัตลักษณ์ และความเป็นจริงทางสังคมอย่างไร การวิเคราะห์วาทกรรมซึ่งพัฒนาขึ้นในสาขาภาษาศาสตร์ สังคมวิทยา และจิตวิทยา (โดยเฉพาะโดย Norman Fairclough และ Jonathan Potter) ก้าวข้ามเนื้อหาไปสู่การวิเคราะห์การใช้ภาษาในฐานะที่เป็นปฏิบัติการทางสังคมที่ประกอบสร้างและสะท้อนความสัมพันธ์เชิงอำนาจ อุดมการณ์ และโครงสร้างทางสังคม
แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ
การวิเคราะห์วาทกรรมดำเนินงานบนหลักการที่ว่าภาษาไม่ใช่สิ่งที่เป็นกลางหรือเพียงแค่สะท้อนความเป็นจริง แต่ภาษาเป็นผู้สร้างความหมายอย่างแข็งขัน กำหนดอัตลักษณ์ และธำรงรักษาหรือท้าทายอำนาจ วิธีการพูดถึงสิ่งใดสิ่งหนึ่ง (วาทกรรม) มีความสำคัญอย่างยิ่ง—การวางกรอบของความเจ็บป่วยว่าเป็นปัญหาไลฟ์สไตล์ส่วนบุคคลเทียบกับการเป็นความอยุติธรรมเชิงโครงสร้าง ก่อให้เกิดความหมายทางสังคมและการตอบสนองเชิงนโยบายที่แตกต่างกัน การวิเคราะห์วาทกรรมไม่เพียงตรวจสอบว่าพูดอะไร แต่ยังตรวจสอบว่าพูดอย่างไรด้วย: การเลือกใช้คำ อุปมาอุปไมย โครงสร้างการเล่าเรื่อง สิ่งที่ถูกทำให้เงียบหรือมองไม่เห็น การวิเคราะห์นี้เผยให้เห็นอุดมการณ์ที่ฝังอยู่ในภาษา อำนาจทำงานผ่านการสื่อสารอย่างไร และวาทกรรมกำหนดสิ่งที่เป็นไปได้ในการคิดและการกระทำอย่างไร การวิเคราะห์วาทกรรมมีคุณค่าอย่างยิ่งในการทำความเข้าใจการนำเสนอของสื่อ ภาษาเชิงนโยบาย การสื่อสารในวิชาชีพ หรือวาทกรรมใดๆ ที่กำหนดความเข้าใจเกี่ยวกับปัญหาสังคม
ประวัติศาสตร์
Norman Fairclough (1989) ได้พัฒนาการวิเคราะห์วาทกรรมเชิงวิพากษ์ (Critical Discourse Analysis - CDA) โดยเน้นว่าภาษาสะท้อนและทำซ้ำอำนาจและอุดมการณ์อย่างไร โดยเฉพาะในนโยบายและสื่อ Jonathan Potter และ Margaret Wetherell (1987) ได้พัฒนาจิตวิทยาเชิงวาทกรรม (Discursive Psychology) โดยเน้นว่าผู้คนใช้ภาษาเพื่อสร้างอัตลักษณ์และจัดการกับประเด็นในการปฏิสัมพันธ์อย่างไร แนวทางทั้งสองมีพื้นฐานร่วมกันว่าภาษาเป็นสิ่งประกอบสร้างและเป็นสังคม การวิเคราะห์วาทกรรมร่วมสมัยได้รวมการวิเคราะห์หลายรูปแบบ (multimodal analysis - วิเคราะห์ภาพ วิดีโอ การออกแบบ ควบคู่ไปกับข้อความ) และตรวจสอบวาทกรรมดิจิทัล (โซเชียลมีเดีย ชุมชนออนไลน์) มากขึ้นเรื่อยๆ การวิเคราะห์วาทกรรมได้กลายเป็นศูนย์กลางในสังคมวิทยาเชิงวิพากษ์ การศึกษา สื่อ การวิเคราะห์นโยบาย และสังคมวิทยาการแพทย์/สุขภาพเชิงวิพากษ์
ควรใช้เมื่อใด
ใช้การวิเคราะห์วาทกรรมเมื่อคำถามวิจัยของคุณเกี่ยวข้องกับวิธีที่ภาษา การนำเสนอ หรือการสื่อสาร กำหนดความหมาย อำนาจ และความเป็นจริงทางสังคม เหมาะอย่างยิ่งสำหรับการศึกษาการนำเสนอของสื่อ (เกี่ยวกับโรค กลุ่มคน เหตุการณ์) ภาษาเชิงนโยบาย วาทกรรมในวิชาชีพ หรือการสื่อสารในองค์กร การวิเคราะห์วาทกรรมมีคุณค่าในการทำความเข้าใจว่าปัญหาสังคมถูกวางกรอบอย่างไร กลุ่มคนถูกนำเสนออย่างไร หรืออำนาจทำงานผ่านการสื่อสารอย่างไร การวิเคราะห์วาทกรรมไม่เหมาะกับการวิจัยที่มุ่งทำความเข้าใจประสบการณ์ส่วนบุคคล หรือทดสอบสมมติฐานเกี่ยวกับเงื่อนไขที่เป็นรูปธรรม แต่เป็นการให้ความกระจ่างเกี่ยวกับวิธีที่ผู้คนพูดและคิดเกี่ยวกับเงื่อนไขเหล่านั้น การวิเคราะห์วาทกรรมมีพลังในการวิจัยเชิงวิพากษ์ที่มุ่งเปิดเผยอุดมการณ์หรือเปิดโปงว่าภาษาทำซ้ำความไม่เท่าเทียมกันอย่างไร
ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา
- ต้องการความซับซ้อนทางภาษาศาสตร์และการคิดเชิงวิพากษ์: การวิเคราะห์วาทกรรมที่ดีต้องอาศัยการฝึกอบรมในการวิเคราะห์ภาษาและการคิดเชิงวิพากษ์
- อาจใช้เวลานาน: การวิเคราะห์ทางภาษาศาสตร์อย่างใกล้ชิดของข้อมูลที่หลากหลายต้องใช้แรงงานมาก แม้แต่เอกสารเพียงไม่กี่ฉบับก็อาจให้ผลการวิเคราะห์ได้นานหลายเดือน
- มีศักยภาพในการตีความมากเกินไป: ภาษาเป็นสิ่งกำกวม นักวิเคราะห์ที่แตกต่างกันอาจพบความหมายที่แตกต่างกันในข้อความเดียวกัน ความถูกต้องขึ้นอยู่กับการตีความที่มีเหตุผลซึ่งอิงตามหลักฐาน
- ขอบเขตจำกัด: การวิเคราะห์วาทกรรมสื่อหรือนโยบายอาจอธิบายรูปแบบภาษาโดยไม่ได้วัดผลกระทบทางสังคมหรือการเปลี่ยนแปลงโดยตรง
เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้
จุดแข็ง
- เผยให้เห็นว่าภาษาประกอบสร้างความหมายและอำนาจอย่างไร เปิดเผยอุดมการณ์และข้อสมมติฐานที่ยอมรับกันโดยทั่วไปซึ่งฝังอยู่ในการสื่อสาร
- สามารถนำไปใช้กับข้อความและบริบทที่หลากหลาย: สื่อ นโยบาย การสื่อสารในวิชาชีพ โซเชียลมีเดีย—ทุกที่ที่ภาษาสำคัญ
- เป็นระบบและโปร่งใส: การวิเคราะห์ทางภาษาศาสตร์อย่างละเอียดสามารถตรวจสอบได้ ผู้อ่านสามารถเห็นหลักฐานสำหรับข้อเรียกร้องเกี่ยวกับการใช้ภาษา
- ข้อมูลเชิงลึกเชิงปฏิบัติ: ผลการวิจัยมักให้ข้อมูลเกี่ยวกับการปรับปรุงการสื่อสาร ท้าทายภาพลักษณ์เหมารวม หรือเปิดเผยว่าภาษาทำซ้ำความไม่เท่าเทียมกันอย่างไร
การประยุกต์ใช้
- การวิเคราะห์การนำเสนอของสื่อเกี่ยวกับโรคหรือภาวะสุขภาพ เพื่อทำความเข้าใจว่าความเจ็บป่วยถูกวางกรอบอย่างไร และมีนัยทางสังคมอะไรตามมา (เช่น การวางกรอบโรคอ้วนว่าเป็นความรับผิดชอบส่วนบุคคลเทียบกับปัญหาเชิงโครงสร้าง)
- การตรวจสอบภาษาเชิงนโยบายในด้านสุขภาพ การศึกษา หรือสวัสดิการสังคม เพื่อเปิดเผยข้อสมมติฐาน ค่านิยม และผลประโยชน์ของใครที่ได้รับบริการ
- การศึกษาการสื่อสารทางคลินิก (การสื่อสารระหว่างแพทย์กับผู้ป่วย บันทึกกรณี) เพื่อทำความเข้าใจว่าอำนาจทำงานอย่างไร และเสียงของผู้ป่วยถูกนำเสนออย่างไร
- การวิเคราะห์ภาษาโฆษณาหรือการตลาด เพื่อเปิดเผยว่าเพศ เชื้อชาติ หรืออัตลักษณ์อื่นๆ ถูกนำเสนออย่างไร และค่านิยมใดที่ได้รับการส่งเสริม
- การตรวจสอบวาทกรรมโซเชียลมีเดียเกี่ยวกับประเด็นทางสังคม (สภาพภูมิอากาศ การย้ายถิ่น การระบาดใหญ่) เพื่อทำความเข้าใจว่าความหมายถูกสร้างขึ้นและแบ่งขั้วอย่างไร
วิธีการทำงาน
วิธีการทำงาน
ระบุและรวบรวมข้อมูลเชิงข้อความที่เกี่ยวข้องกับคำถามวิจัยของคุณ: บทถอดเสียงการสัมภาษณ์ เอกสารเชิงนโยบาย สื่อสิ่งพิมพ์ (บทความ โฆษณา วิดีโอ) โพสต์บนโซเชียลมีเดีย การสื่อสารในองค์กร หรือสื่อการสื่อสารใดๆ ที่การเลือกใช้ภาษามีความสำคัญ บันทึกบริบทที่วาทกรรมเกิดขึ้น (เช่น ในสิ่งพิมพ์ใด กลุ่มเป้าหมายใด ช่วงเวลาทางประวัติศาสตร์ใด) สุ่มตัวอย่างข้อมูลอย่างมีกลยุทธ์ ไม่ใช่แบบสุ่ม โดยอิงตามคำถามวิจัยของคุณ ถอดเสียงข้อมูลเสียงอย่างระมัดระวัง โดยรักษาการเน้น การหยุดชั่วคราว การขัดจังหวะ และคุณลักษณะทางเสียงอื่นๆ (ซึ่งมีความหมาย) จัดทำเอกสารกระบวนการรวบรวมข้อมูลและขั้นตอนการคัดเลือกใดๆ
วิเคราะห์ภาษาอย่างเป็นระบบ โดยตรวจสอบว่าความหมายถูกสร้างขึ้นอย่างไร แนวทางต่างๆ ได้แก่: (1) การวิเคราะห์ทางภาษาศาสตร์—ตรวจสอบการเลือกใช้คำ อุปมาอุปไมย ไวยากรณ์ วากยสัมพันธ์ คำใดถูกใช้? คำเหล่านั้นมีความหมายแฝงอย่างไร? ผลกระทบของการใช้รูปประโยคกรรมวาจกเทียบกับกรรตุวาจกคืออะไร? อุปมาอุปไมยใดที่วางกรอบประเด็น? (2) การวิเคราะห์การเล่าเรื่อง—ตรวจสอบว่าเหตุการณ์ถูกจัดลำดับและวางกรอบเป็นเรื่องราวอย่างไร อะไรเป็นสาเหตุของอะไร? ใครคือตัวเอก? (3) การอ้างอิงข้ามข้อความ (Intertextuality)—ระบุการอ้างอิงถึงข้อความอื่นและวิธีการที่ความเชื่อมโยงเหล่านั้นสร้างความหมาย (4) การปรากฏและการไม่ปรากฏ—อะไรถูกเน้น? อะไรถูกซ่อน ลดทอนความสำคัญ หรือไม่ปรากฏ? (5) ตำแหน่งของอัตลักษณ์ (Subject positions)—ผู้พูดและผู้ฟังถูกวางตำแหน่งอย่างไร? อัตลักษณ์และบทบาทใดถูกสร้างขึ้น? (6) อุดมการณ์และอำนาจ—มุมมองโลกและข้อสมมติฐานใดถูกฝังอยู่? ผลประโยชน์ของใครที่ได้รับบริการ? ดำเนินการอ่านอย่างใกล้ชิดและวนซ้ำ: กลับไปที่ข้อความหลายครั้ง สังเกตคุณลักษณะที่แตกต่างกัน ใช้เครื่องมือทางภาษาศาสตร์: การวิเคราะห์ความถี่คำ (word frequency and context) การวิเคราะห์อุปมาอุปไมย การวิเคราะห์บทสนทนา (ในวาทกรรมที่พูด)
สังเคราะห์ผลการวิจัยเกี่ยวกับวิธีที่วาทกรรมสร้างความหมายและอำนาจ นำเสนอการวิเคราะห์ตัวอย่างภาษาที่เฉพาะเจาะจงพร้อมการตีความผลกระทบ แสดงให้เห็นว่าการเลือกใช้ภาษาสะท้อนหรือกำหนดอุดมการณ์ อัตลักษณ์ และความสัมพันธ์เชิงอำนาจอย่างไร อธิบายรูปแบบที่กว้างขึ้น: กลุ่มเฉพาะได้รับการนำเสนอในลักษณะเฉพาะอย่างสม่ำเสมอหรือไม่? ตำแหน่งหรือมุมมองบางอย่างถูกทำให้เงียบหรือไม่? ผลที่ตามมาของวาทกรรมนี้คืออะไร—อะไรที่เป็นไปได้ เป็นไปไม่ได้ เป็นที่พึงปรารถนา เป็นสิ่งที่คิดไม่ได้? เชื่อมโยงการวิเคราะห์กับบริบททางสังคมและการเมือง: ทำความเข้าใจว่าวาทกรรมเกี่ยวข้องและเสริมสร้างโครงสร้างทางสังคม นโยบาย หรืออุดมการณ์ที่กว้างขึ้นอย่างไร เป้าหมายไม่ใช่การวิจารณ์การใช้ภาษาของบุคคล แต่เพื่อทำความเข้าใจว่าระบบภาษาทำงานอย่างไรในการสร้างผลกระทบทางสังคม
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- การสับสนระหว่างการวิเคราะห์วาทกรรมกับวาทกรรม (สิ่งที่กำลังถูกวิเคราะห์); การวิเคราะห์วาทกรรมเป็นวิธีการวิเคราะห์วาทกรรม ไม่ใช่คำพ้องความหมายกับวาทกรรมเอง
- การนำข้อสรุปทางการเมืองหรืออุดมการณ์ที่กำหนดไว้ล่วงหน้ามาใช้; การวิเคราะห์ควรอิงตามหลักฐานจากข้อความ ไม่ใช่ขับเคลื่อนโดยความมุ่งมั่นทางอุดมการณ์ที่มาก่อน
- การวิเคราะห์ภาษาโดยแยกออกจากบริบท; วาทกรรมคือการกระทำทางสังคม การทำความเข้าใจบริบท (ใครกำลังพูด พูดกับใคร เมื่อใด ทำไม) เป็นสิ่งจำเป็น
- การอ้างว่าวาทกรรมก่อให้เกิดผลลัพธ์ทางสังคม (เช่น 'วาทกรรมสื่อก่อให้เกิดการเลือกปฏิบัติ'); วาทกรรมมีส่วนเกี่ยวข้องในกระบวนการทางสังคม แต่ความเป็นเหตุเป็นผลนั้นซับซ้อน
คำถามที่พบบ่อย
อะไรคือความแตกต่างระหว่างการวิเคราะห์วาทกรรมกับการวิเคราะห์แก่นสาระ (Thematic Analysis)?
การวิเคราะห์แก่นสาระระบุแก่นสาระหรือรูปแบบในเนื้อหาข้ามข้อความต่างๆ มันตอบคำถามว่า 'กำลังพูดถึงอะไร?' การวิเคราะห์วาทกรรมตรวจสอบว่าภาษาประกอบสร้างความหมายและอำนาจอย่างไร มันตอบคำถามว่า 'กำลังพูดถึงอย่างไรและมีผลกระทบอะไร?' ทั้งสองวิธีวิเคราะห์ข้อความเชิงคุณภาพ แต่ถามคำถามที่แตกต่างกัน การวิเคราะห์แก่นสาระอาจพบ 'แก่นสาระของความยืดหยุ่น' ในการสัมภาษณ์ผู้ป่วย; การวิเคราะห์วาทกรรมจะตรวจสอบว่าการเลือกใช้ภาษาใดที่สร้างความยืดหยุ่น (การใช้รูปประโยคแบบกรรตุวาจกเทียบกับกรรมวาจก อุปมาอุปไมยที่ใช้) และภาษาดังกล่าวทำงานเชิงอุดมการณ์อย่างไร การวิเคราะห์วาทกรรมสนใจกลไกและผลกระทบของภาษามากกว่า; การวิเคราะห์แก่นสาระสนใจเนื้อหาและความหมายมากกว่า
อะไรคือความแตกต่างระหว่างการวิเคราะห์วาทกรรมเชิงวิพากษ์ (CDA) กับแนวทางอื่นๆ ในการวิเคราะห์วาทกรรม?
การวิเคราะห์วาทกรรมเชิงวิพากษ์ (Fairclough) มีเป้าหมายอย่างชัดเจนในการเปิดเผยว่าภาษาสะท้อนและทำซ้ำอุดมการณ์และอำนาจอย่างไร โดยมีเป้าหมายเพื่อปลดปล่อย—เพื่อวิพากษ์ความไม่เท่าเทียมกันและเปิดโปงอุดมการณ์ที่ซ่อนอยู่ แนวทางอื่นๆ ในการวิเคราะห์วาทกรรม (เช่น การวิเคราะห์บทสนทนา จิตวิทยาเชิงวาทกรรม) อาจเน้นการบรรยายมากกว่า โดยวิเคราะห์กลไกภาษาโดยไม่จำเป็นต้องมีวาระเชิงวิพากษ์-ปลดปล่อย ทั้งสองวิธีมีความเข้มงวด; CDA ระบุทิศทางเชิงวิพากษ์อย่างชัดเจน
ฉันสามารถใช้การวิเคราะห์วาทกรรมกับข้อมูลการสัมภาษณ์ได้หรือไม่?
ได้ บทถอดเสียงการสัมภาษณ์คือวาทกรรม คุณสามารถวิเคราะห์ว่าผู้เข้าร่วมใช้ภาษาอย่างไร พวกเขาใช้อุปมาอุปไมยใด พวกเขาวางตำแหน่งตนเองและผู้อื่นอย่างไร อย่างไรก็ตาม วาทกรรมจากการสัมภาษณ์ได้รับอิทธิพลจากบริบทของการสัมภาษณ์ (สิ่งที่ผู้สัมภาษณ์ถาม พลวัตความสัมพันธ์ สถานที่) เมื่อวิเคราะห์วาทกรรมจากการสัมภาษณ์ ให้รับทราบปัจจัยบริบทเหล่านี้ คุณอาจแยกแยะระหว่างเนื้อหาแก่นสาระ (สิ่งที่พวกเขาพูด) และวาทกรรม (พวกเขาพูดอย่างไรและทางเลือกทางภาษาใดที่เปิดเผย)
ฉันจะหลีกเลี่ยงการนำอุดมการณ์ของตนเองมาใช้ในการวิเคราะห์วาทกรรมได้อย่างไร?
นี่เป็นความท้าทายที่แท้จริง การวิเคราะห์ทั้งหมดสะท้อนถึงตำแหน่งของนักวิเคราะห์ ในการจัดการกับอคติ: (1) อิงการตีความตามหลักฐานจากข้อความ—ระบุคุณลักษณะทางภาษาและผลกระทบของมันอย่างเฉพาะเจาะจง (2) ยอมรับการตีความทางเลือก—ข้อความสามารถตีความแตกต่างกันได้หรือไม่? (3) ฝึกการสะท้อนตนเอง—ไตร่ตรองถึงข้อสมมติฐานของคุณเองและวิธีที่มันกำหนดสิ่งที่คุณสังเกตเห็น (4) การอภิปรายกับเพื่อนร่วมงาน—อภิปรายการตีความกับเพื่อนร่วมงานเพื่อระบุจุดบอด (5) แยกแยะระหว่างคำอธิบาย (สิ่งที่ภาษาทำ) และการวิพากษ์ (การตัดสินเกี่ยวกับผลกระทบทางสังคม); การวิพากษ์ควรโปร่งใสและมีเหตุผล
การวิเคราะห์วาทกรรมสามารถนำมารวมกับวิธีการเชิงปริมาณได้หรือไม่?
ได้ นักวิจัยบางคนรวมการวิเคราะห์วาทกรรมกับวิธีการวิเคราะห์เชิงปริมาณ: เช่น การนับความถี่ของคำหรืออุปมาอุปไมยเฉพาะ จากนั้นจึงวิเคราะห์ว่ารูปแบบเหล่านั้นมีความหมายทางภาษาศาสตร์หรือทางอุดมการณ์อย่างไร บางครั้งเรียกว่าการวิเคราะห์วาทกรรมแบบผสมผสาน (mixed-methods discourse analysis) องค์ประกอบเชิงปริมาณให้ความกว้าง; การวิเคราะห์วาทกรรมเชิงคุณภาพให้ความลึก ตรวจสอบให้แน่ใจว่าวิธีการทั้งสองส่งเสริมซึ่งกันและกัน และรับรองว่าการวิเคราะห์เชิงคุณภาพไม่ถูกลดทอนความสำคัญให้กับบทสรุปเชิงปริมาณ
วิธีการที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
Fairclough, N. (1989). Language and power. Longman.
เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์คัดลอกแล้วPotter, J., & Wetherell, M. (1987). Discourse and social psychology: Beyond attitudes and behaviour. Sage Publications.
เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์คัดลอกแล้วMachin, D., & Mayr, A. (2012). How to do critical discourse analysis: A multimodal introduction. Sage Publications.
เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์คัดลอกแล้ว