Skip to content
กลับไปยังผลการค้นหา

แบบประเมินอาการโรคเบาหวาน

ผู้เสนอ
Peta Grootenhuis, Frans Snoek, Rolf Heine, Lex Bouter
ปี
1994
ประเภท
Patient self-report symptom checklist
กลุ่มวิธี
Diabetes-specific symptom and impact assessment

ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ

ขนาดตัวอักษร

ใช้ทำอะไร?

แบบประเมินอาการโรคเบาหวาน (Diabetes Symptom Checklist) เป็นแบบวัดที่ผู้ป่วยรายงานผลด้วยตนเอง จำนวน 34 ข้อ ประเมินความถี่และความหนักหน่วงของอาการที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับโรคเบาหวานและภาวะแทรกซ้อนต่างๆ เครื่องมือนี้พัฒนาโดย Grootenhuis และคณะในปี 1994 โดยครอบคลุมมิติอาการ 8 ด้าน ได้แก่ อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูง (hyperglycemic symptoms) อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ (hypoglycemic symptoms) ความเหนื่อยล้า อาการปัสสาวะบ่อย (polyuria) อาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลาย (neuropathic pain) และความทุกข์ทางจิตใจ (psychological distress) เครื่องมือนี้ใช้ในการวัดประสบการณ์อาการและการตอบสนองต่อการรักษาในกลุ่มผู้ป่วยเบาหวานที่หลากหลาย

แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ

โรคเบาหวานก่อให้เกิดอาการที่หลากหลายและทับซ้อนกัน ตั้งแต่ผลกระทบเฉียบพลันจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูง (อาการปัสสาวะบ่อย กระหายน้ำมาก ความเหนื่อยล้า) ไปจนถึงผลสืบเนื่องจากภาวะแทรกซ้อนเรื้อรัง (อาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลาย การมองเห็นผิดปกติ อาการเกี่ยวกับไต) ไปจนถึงภาระทางจิตใจ (ความวิตกกังวลเกี่ยวกับภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ ภาระจากการรักษา การสูญเสียความเป็นอิสระ) ผู้ป่วยมักมีอาการหลายด้านพร้อมกันซึ่งแบบสอบถามสุขภาพทั่วไปไม่สามารถวัดได้อย่างเพียงพอ แบบประเมินอาการโรคเบาหวานมีกรอบโครงสร้างที่ชัดเจนในการระบุว่ามิติอาการใดที่สร้างความทุกข์ทรมานต่อผู้ป่วยแต่ละรายมากที่สุด ซึ่งจะช่วยในการปรับการรักษาให้เหมาะสมเฉพาะบุคคลและการติดตามผล

ประวัติศาสตร์

พัฒนาขึ้นในปี 1994 โดย Grootenhuis, Snoek, Heine (แพทย์ต่อมไร้ท่อ จากอัมสเตอร์ดัม) และ Bouter (นักระบาดวิทยา) ตีพิมพ์ใน Diabet Med 11(3):253-261 การตรวจสอบความถูกต้องเบื้องต้นในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 จำนวน 240 ราย คุณสมบัติทางจิตวิทยาได้รับการยืนยันในการศึกษาในกลุ่มประชากรยุโรปและสหรัฐอเมริกาในเวลาต่อมา ใช้ในการศึกษาที่สำคัญเกี่ยวกับความทุกข์จากเบาหวานและภาระจากการรักษา มีการปรับใช้สำหรับเบาหวานชนิดที่ 1 โดย Snoek และคณะ (1997) โดยมีมิติอาการที่เทียบเคียงกันได้ในทุกชนิด ได้รับการแปลเป็นภาษาต่างๆ มากกว่า 10 ภาษาพร้อมการตรวจสอบความถูกต้องข้ามวัฒนธรรม การศึกษาล่าสุด (2015-2025) ได้ตรวจสอบการบริหารจัดการแบบดิจิทัล การปรับปรุงทฤษฎีการตอบสนองข้อคำถาม (item response theory) และโครงสร้างขนาดย่อยที่เหมาะสมที่สุดสำหรับแอปพลิเคชันสุขภาพบนมือถือ

ควรใช้เมื่อใด

แบบประเมินอาการโรคเบาหวานใช้ใน: (1) การประเมินพื้นฐานของผู้ป่วยเบาหวานที่ได้รับการวินิจฉัยใหม่ เพื่อวัดภาระอาการและกำหนดเป้าหมายการรักษา (2) การติดตามผลอย่างต่อเนื่องระหว่างการปรับเพิ่มการรักษาหรือการเปลี่ยนแปลงการรักษา เพื่อบันทึกการตอบสนองของอาการและนำทางการปรับเปลี่ยนเพิ่มเติม (3) การวิจัยเพื่อศึกษาความชุกและปัจจัยกำหนดของอาการเบาหวานเฉพาะอย่าง (อาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลาย ภาระจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ อาการเกี่ยวกับไต) (4) การประเมินภาวะที่เกิดขึ้นร่วมกัน โดยแยกความทุกข์ทางจิตใจที่เกี่ยวข้องกับเบาหวานออกจากภาวะซึมเศร้าหรือโรควิตกกังวลที่เป็นโรคหลัก (5) การประเมินคุณภาพชีวิตในการทดลองทางคลินิกเกี่ยวกับโรคเบาหวาน เหมาะสำหรับผู้ใหญ่ที่เป็นเบาหวานชนิดที่ 1 หรือชนิดที่ 2 มีการปรับใช้สำหรับเด็กแต่ใช้น้อยกว่า

ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา

  • ความแปรปรวนของช่วงเวลาการระลึก: ฉบับต่างๆ ใช้ช่วงเวลาการระลึก 2 สัปดาห์ 4 สัปดาห์ หรือช่วงเวลาที่แตกต่างกัน จำเป็นต้องมีฉบับที่เป็นมาตรฐานเพื่อให้สามารถเปรียบเทียบข้ามการศึกษาได้
  • ความทับซ้อนของแนวคิดในขนาดย่อย: มิติความเหนื่อยล้ามีความสัมพันธ์ในระดับปานกลางถึงสูงกับมิติอาการทางจิตใจ การแยกแยะว่ามิติใดเป็นหลัก (เมตาบอลิซึมเทียบกับอารมณ์) ต้องอาศัยวิจารณญาณทางคลินิก
  • ข้อจำกัดของรายละเอียดเฉพาะภาวะแทรกซ้อน: มิติอาการเกี่ยวกับไตมีจำนวนข้อสั้น (2-3 ข้อ) ไม่สามารถทดแทนการติดตามการทำงานของไตอย่างเป็นทางการ (eGFR, albuminuria) หรือเครื่องมือที่เฉพาะเจาะจงสำหรับโรคไตได้
  • ข้อจำกัดในการประเมินเส้นประสาท: ข้อคำถามเกี่ยวกับอาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลายไม่ได้ประเมินลักษณะของเส้นประสาท (เส้นใยเล็ก เทียบกับเส้นใยใหญ่) อาจตรวจไม่พบความผิดปกติของระบบประสาทอัตโนมัติที่ส่งผลต่อการทำงาน

เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้

จุดแข็ง

  • ความครอบคลุมหลายมิติ: มิติอาการที่แตกต่างกันแปดด้านครอบคลุมการแสดงออกที่หลากหลายของโรคเบาหวานและภาวะแทรกซ้อน (มิติเฉียบพลันจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูง ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ ภาวะแทรกซ้อนเรื้อรัง และมิติทางจิตใจ)
  • การพัฒนาโดยคำนึงถึงผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง: ข้อคำถามได้มาจากบทสัมภาษณ์เชิงคุณภาพกับผู้ป่วยเบาหวาน สะท้อนประสบการณ์อาการในโลกแห่งความเป็นจริง แทนที่จะเป็นภาระที่แพทย์สันนิษฐานขึ้น
  • การตอบสนองต่อการรักษา: มีความไวต่อการปรับปรุงอาการเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการรักษา (การปรับเพิ่มการรักษา การนำเทคโนโลยีมาใช้) คะแนนขนาดย่อยแสดงความไวที่แตกต่างกันตามประเภทของการแทรกแซง
  • การจำแนกประเภทอาการ: คะแนนขนาดย่อยแยกต่างหากสำหรับอาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูง เทียบกับภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ เทียบกับความเหนื่อยล้า เทียบกับอาการปวด ช่วยให้ดำเนินการทางคลินิกได้อย่างตรงจุด การใช้คะแนนรวมเพียงอย่างเดียวจะสูญเสียความจำเพาะนี้ไป

การประยุกต์ใช้

  • การประเมินการรักษาเฉพาะบุคคล: การระบุว่ามิติอาการของโรคเบาหวานใดที่สร้างความรำคาญมากที่สุดสำหรับผู้ป่วยแต่ละราย ช่วยให้สามารถปรับเพิ่มการรักษาโดยคำนึงถึงผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง (เช่น หากภาระจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำเป็นหลัก ให้ใช้เทคโนโลยี CGM หากมีอาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลาย ให้เพิ่มการจัดการเฉพาะสำหรับอาการปวด)
  • ผลลัพธ์ในการทดลองทางคลินิก: เป็นจุดสิ้นสุดหลักหรือรองในการทดลองที่ประเมินกลยุทธ์การจัดการระดับน้ำตาลในเลือด สูตรอินซูลิน หรืออุปกรณ์ตรวจวัดระดับน้ำตาล แสดงให้เห็นถึงประโยชน์ทางอาการที่นอกเหนือไปจากเป้าหมายทางชีวเคมี
  • การติดตามผลในคลินิกเบาหวาน: การทำแบบประเมินอาการเป็นระยะในการนัดหมายตามปกติ เพื่อติดตามการเปลี่ยนแปลงของอาการและกระตุ้นให้เกิดการแทรกแซงเชิงรุก (เช่น อาการเกี่ยวกับไตที่สูงขึ้นกระตุ้นให้ส่งต่อแพทย์โรคไต อาการทางจิตใจกระตุ้นให้คัดกรองสุขภาพจิต)
  • การวิจัยทางระบาดวิทยา: การศึกษาความชุกและอุบัติการณ์ของอาการเบาหวานเฉพาะอย่างในกลุ่มประชากร ระบุปัจจัยกำหนด (การควบคุมระดับน้ำตาล ระยะเวลาของโรค ภาวะแทรกซ้อน ปัจจัยทางจิตใจ) ของภาระอาการ
  • การประเมินภาวะที่เกิดขึ้นร่วมกัน: การแยกแยะความเหนื่อยล้าหรือความวิตกกังวลที่เกี่ยวข้องกับเบาหวานออกจากโรคทางอารมณ์หลัก โดยการบันทึกการปรับปรุงคะแนนขนาดย่อยของอาการหลังจากการปรับปรุงระดับน้ำตาลให้เหมาะสม สนับสนุนความจำเพาะของการวินิจฉัย

วิธีการทำงาน

วิธีการทำงาน

1

แบบประเมิน 34 ข้อ ครอบคลุมมิติอาการ 8 ด้าน ได้แก่ (1) อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูง (polydipsia, polyuria, fatigue) (2) อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ (shakiness, sweating, confusion) (3) ความเหนื่อยล้า/ขาดพลังงาน (4) อาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลาย (เท้า ขา มือ) (5) อาการทางสายตา (มองเห็นไม่ชัด ปรับโฟกัสยาก) (6) อาการเกี่ยวกับไต (บวม ปัสสาวะผิดปกติ) (7) อาการทางจิตใจ (วิตกกังวล กังวล ซึมเศร้า) (8) ผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน (ความสามารถในการทำงาน กิจกรรมทางสังคม) โดยทั่วไปจะให้คะแนนตามมาตรวัดแบบ Likert (0-3 หรือ 0-4) สำหรับความถี่หรือความรำคาญในช่วง 2-4 สัปดาห์ที่ผ่านมา สามารถทำด้วยตนเองภายใน 10-15 นาที สามารถเป็นแบบกระดาษหรือดิจิทัล ไม่ต้องมีการฝึกอบรมพิเศษ เหมาะสำหรับผู้ป่วยทุกวัยและทุกระดับการรู้หนังสือ

สูตร
Patient rates 34 items describing diabetes-related symptoms on frequency and bothersomeness
2

คะแนนดิบของแต่ละข้อในแต่ละมิติจะถูกรวมและแปลงเป็นคะแนนขนาดย่อย (subscale scores) (0-100 ต่อมิติ) โครงสร้างขนาดย่อยประกอบด้วย: อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูง, อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ, ความเหนื่อยล้า, อาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลาย, อาการทางสายตา, อาการเกี่ยวกับไต, อาการทางจิตใจ และผลกระทบต่อการใช้ชีวิตประจำวัน คะแนนที่สูงขึ้นหมายถึงความถี่/ความรำคาญของอาการที่มากขึ้น บางฉบับจะให้คะแนนรวมของภาระอาการทั้งหมด (ค่าเฉลี่ยของทุกขนาดย่อย) ในขณะที่บางฉบับจะรายงานคะแนนขนาดย่อยแยกกัน มีค่ามาตรฐานที่ตีพิมพ์ตามชนิดของเบาหวาน (ชนิดที่ 1 เทียบกับชนิดที่ 2) และระดับความเข้มข้นของการรักษา (อินซูลิน เทียบกับยาชนิดรับประทาน) ไม่มีเกณฑ์ตัดคะแนนเดียวสำหรับความรุนแรงทางคลินิก การตีความคะแนนจะสัมพันธ์กับค่าพื้นฐานของผู้ป่วยและเป้าหมายการรักษา

สูตร
Calculate subscale scores across 8 dimensions (physical, psychological, daily functioning); higher scores = greater symptom burden
3

การที่คะแนนสูงขึ้นจะบ่งชี้ว่ามิติอาการใดที่สร้างภาระมากที่สุด การมีคะแนนขนาดย่อยที่สูงในทางคลินิก (โดยทั่วไป ≥40-50 จากมาตรวัด 0-100 ขึ้นอยู่กับมิติ) จะกระตุ้นให้เกิดการตรวจสอบเพิ่มเติม: อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดสูงที่สูงอาจบ่งชี้ถึงการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดที่ไม่ดีพอ อาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำที่สูงบ่งชี้ถึงช่วงระดับน้ำตาลที่แคบ หรือการไม่รับรู้ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำ คะแนนที่สูงขึ้นของอาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลายบ่งชี้ถึงความจำเป็นในการจัดการความปวด การมีคะแนนสูงของอาการทางจิตใจบ่งชี้ถึงภาระจากการรักษา ความทุกข์จากเบาหวาน หรือภาวะซึมเศร้าที่เกิดขึ้นร่วมด้วย การติดตามการตอบสนองต่อการรักษาทำได้โดยการลดลงของคะแนนหลังจากการเปลี่ยนแปลงการรักษา (เช่น การเริ่มใช้อินซูลิน การนำเทคโนโลยีตรวจวัดระดับน้ำตาลมาใช้) การติดตามอาการสนับสนุนแนวทางการแพทย์เฉพาะบุคคล โดยระบุรูปแบบอาการที่เด่นชัดของผู้ป่วยแต่ละรายและปรับการรักษาให้เหมาะสมตามนั้น

สูตร
Identify predominant symptom clusters and severity profile; monitor changes with treatment intensification

คำถามที่พบบ่อย

แบบประเมินอาการโรคเบาหวานสามารถทดแทนการตรวจวัด HbA1c ได้หรือไม่?

ไม่ แบบประเมินนี้จับอาการที่ผู้ป่วยประสบ ในขณะที่ HbA1c (ฮีโมโกลบินที่ถูกเติมไกลโคซิล) ให้ข้อมูลการควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดที่เป็นรูปธรรมในช่วง 2-3 เดือน ทั้งสองอย่างเสริมซึ่งกันและกัน ผู้ป่วยอาจมี HbA1c ที่ดีเยี่ยม แต่มีภาระอาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำสูง ในขณะที่อีกรายอาจมี HbA1c ที่ไม่ดีพอแต่มีอาการเฉียบพลันน้อย การประเมินร่วมกันช่วยให้กำหนดเป้าหมายระดับน้ำตาลที่เหมาะสมกับแต่ละบุคคล โดยสมดุลระหว่างการควบคุมกับคุณภาพชีวิต

การที่คะแนนขนาดย่อยใดบ่งชี้ถึงโรคเส้นประสาท?

คะแนนขนาดย่อยอาการปวดจากเส้นประสาทส่วนปลายที่สูง (โดยทั่วไป >40-50 จากมาตรวัด 0-100) บ่งชี้ถึงโรคเส้นประสาทที่มีอาการ แต่ไม่ได้เป็นการวินิจฉัยโรค การประเมินโรคเส้นประสาทอย่างเป็นทางการต้องอาศัยการตรวจร่างกาย การทดสอบการรับความรู้สึกเชิงปริมาณ (การวัดการสั่น การรับรู้ความร้อน) หรือการตรวจคลื่นไฟฟ้ากล้ามเนื้อ อาการอาจเกิดจากสาเหตุอื่น (โรคข้ออักเสบ กล้ามเนื้อตึง) การพิจารณาทางคลินิกจึงเป็นสิ่งจำเป็น

แบบประเมินนี้สามารถระบุผู้ป่วยที่มีความเสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำรุนแรงได้หรือไม่?

บางส่วน ภาระอาการจากภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำที่สูงและการรับรู้ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำที่ลดลง (คะแนนต่ำในข้อคำถามเกี่ยวกับอาการ แม้จะมีภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำที่ได้รับการยืนยันทางชีวเคมี) ทำให้เกิดความกังวลเกี่ยวกับภาวะไม่รู้ตัวว่ามีน้ำตาลในเลือดต่ำ ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำรุนแรง อย่างไรก็ตาม การยืนยันการวินิจฉัยต้องอาศัยการตรวจวัดระดับน้ำตาลอย่างต่อเนื่อง หรือการบันทึกภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำอย่างเป็นระบบ แบบประเมินนี้เป็นการคัดกรอง ไม่ใช่การวินิจฉัย

ควรให้แบบประเมินอาการโรคเบาหวานบ่อยเพียงใด?

ความถี่ที่แนะนำ: การประเมินพื้นฐานเมื่อได้รับการวินิจฉัยโรคเบาหวานหรือเมื่อเข้ารับการรักษาในคลินิก จากนั้นทุก 3-6 เดือนระหว่างการติดตามผลตามปกติ หรือบ่อยขึ้น (ทุกเดือน) หากกำลังประเมินการเปลี่ยนแปลงการรักษา ช่วงเวลา: การประเมินพื้นฐาน, 2-4 สัปดาห์หลังการรักษา, และในช่วงเวลาที่สอดคล้องกับรอบการตรวจวัด HbA1c (โดยทั่วไปทุก 3 เดือน) เพื่อตรวจจับการตอบสนองได้อย่างเหมาะสม

วิธีการที่เกี่ยวข้อง

แหล่งอ้างอิง

  1. Grootenhuis, P. A., Snoek, F. J., Heine, R. J., & Bouter, L. M. (1994). Development of a type 2 diabetes symptom checklist: A measure of symptom severity. Diabet Med, 11(3), 253-261.

    เปิดเอกสารอ้างอิง DOI
    คัดลอกแล้ว
  2. Snoek, F. J., Pouwer, F., Welch, G. W., & Polonsky, W. H. (1997). Diabetes-related distress in Dutch and U.S. diabetic patients: Relationship to perceived health status and depression. Diabetes Care, 20(10), 1554-1558.

    เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์
    คัดลอกแล้ว