Critical Hermeneutic Phenomenology — การสืบเสาะเชิงวิพากษ์เพื่อตีความประสบการณ์ตรงที่ดำรงอยู่
- ผู้เสนอ
- Hans-Georg Gadamer (hermeneutic tradition); Max van Manen (pedagogical application); influenced by Frankfurt School critical theory
- ปี
- 1960s–1990s (Gadamer 1960; van Manen 1990; critical synthesis developed through 1990s–2000s)
- ประเภท
- Qualitative research approach
- กลุ่มวิธี
- Qualitative design / analysis
ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ
ใช้ทำอะไร?
ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์ (Critical hermeneutic phenomenology) เป็นแนวทางการวิจัยเชิงคุณภาพที่ผสมผสานหลักการอรรถวิธานเชิงปรัชญา (hermeneutics) — อันว่าด้วยการตีความ — เข้ากับทฤษฎีสังคมเชิงวิพากษ์ เพื่อตรวจสอบทั้งความหมายเชิงประสบการณ์ตรงของปรากฏการณ์ และเงื่อนไขเชิงโครงสร้าง อุดมการณ์ และอำนาจที่ก่อรูปประสบการณ์นั้นๆ แนวทางนี้ตั้งคำถามว่า 'ประสบการณ์นี้เป็นอย่างไร?' แต่ยังถามต่อไปอีกว่า 'พลังทางประวัติศาสตร์ สังคม และการเมืองใดที่ก่อให้เกิดและจำกัดกรอบของประสบการณ์นั้น?' แนวทางนี้จึงนิยมใช้กันอย่างแพร่หลายในสาขาการศึกษา การพยาบาล การทำงานสังคมสงเคราะห์ และวิทยาศาสตร์มนุษย์
แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ
ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธาน (Hermeneutic phenomenology) นั้นก้าวล้ำไปกว่าการพรรณนาผิวเผินแล้ว โดยยืนยันว่าการตีความนั้นเกิดขึ้นจากภายในบริบททางประวัติศาสตร์และขอบฟ้าทางวัฒนธรรมเสมอ ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์ (Critical hermeneutic phenomenology) ก้าวไปอีกขั้น โดยใช้ความลุ่มลึกของการตีความนั้นเพื่อเปิดโปงความไม่เท่าเทียม ความสัมพันธ์เชิงอำนาจที่ถูกมองข้าม และข้อสันนิษฐานเชิงอุดมการณ์ที่ฝังรากอยู่ในประสบการณ์ตรงของบุคคล ผู้วิจัยมิได้เพียงรายงานว่าผู้เข้าร่วมวิจัยประสบกับสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างไร แต่จะตั้งคำถามว่าเหตุใดประสบการณ์เหล่านั้นจึงมีรูปแบบเช่นนั้น ใครคือผู้ได้รับประโยชน์ และมีความเป็นไปได้ใดบ้างสำหรับการเปลี่ยนแปลง ลองนึกภาพว่าเป็นการอ่านประสบการณ์ตรงอย่างเข้าอกเข้าใจและมองในเชิงการเมืองไปพร้อมๆ กัน
ประวัติศาสตร์
รากฐานทางปรัชญาอยู่ที่หนังสือ Truth and Method (1960) ของ Hans-Georg Gadamer ซึ่งโต้แย้งว่าความเข้าใจนั้นตั้งอยู่บนฐานทางประวัติศาสตร์เสมอ และขอบฟ้าของผู้วตีความจะหลอมรวมกับขอบฟ้าของข้อความผ่านการสนทนา ปรัชญาอรรถวิธานเชิงภววิทยา (ontological hermeneutics) ยุคแรกของ Martin Heidegger ในหนังสือ Being and Time (1927) ได้วางรากฐานเชิงอัตถิภาวนิยม (existential backdrop) ไว้ ทฤษฎีสังคมเชิงวิพากษ์ — โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำนักแฟรงก์เฟิร์ต (Frankfurt School) และทฤษฎีการกระทำเชิงสื่อสาร (theory of communicative action) ของ Habermas ในยุคหลัง — ได้จัดเตรียมมิติเชิงปลดปล่อยไว้ ในสาขาวิทยาศาสตร์มนุษย์และการศึกษา หนังสือ Researching Lived Experience (1990) ของ Max van Manen ได้กลายเป็นคู่มือระเบียบวิธีวิจัยที่เป็นแบบฉบับสำหรับปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธาน และนักวิชาการรุ่นต่อมา โดยเฉพาะในสาขาการพยาบาล (Nancy Diekelmann) และการศึกษา ได้ผนวกกรอบการทำงานเชิงวิพากษ์อย่างชัดเจนเข้ากับแนวทางของ van Manen ในช่วงทศวรรษ 1990 และ 2000
ควรใช้เมื่อใด
ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์มีความเหมาะสมเมื่อคำถามวิจัยมุ่งทำความเข้าใจความหมายเชิงประสบการณ์ตรงของปรากฏการณ์ และในขณะเดียวกันก็วิพากษ์วิจารณ์เงื่อนไขทางสังคม สถาบัน หรืออุดมการณ์ที่ก่อให้เกิดปรากฏการณ์นั้นๆ เหมาะสำหรับงานวิจัยในสาขาการศึกษา สุขภาพ การทำงานสังคมสงเคราะห์ การพยาบาล และสาขาบริการมนุษย์อื่นๆ ที่ความไม่สมดุลของอำนาจ การถูกกีดกัน หรือความไม่เท่าเทียมเชิงโครงสร้างมีความเกี่ยวข้องกับปรากฏการณ์นั้นๆ แนวทางนี้ต้องการข้อมูลเชิงพรรณนาที่ลุ่มลึกจากผู้เข้าร่วมวิจัยที่มีประสบการณ์ตรงกับปรากฏการณ์นั้นๆ ควบคู่ไปกับกรอบทฤษฎีเชิงวิพากษ์ที่สอดคล้องกันเพื่อนำทางการวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ และไม่เหมาะสมเมื่อเป้าหมายการวิจัยเป็นเพียงการทำความเข้าใจเชิงพรรณนาเท่านั้น (ควรใช้ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานธรรมดา หรือ IPA แทน) เมื่อกลุ่มตัวอย่างไม่สามารถสร้างความลุ่มลึกเชิงพรรณนาได้เพียงพอ หรือเมื่อกรอบทฤษฎีสังคมเชิงวิพากษ์ไม่สอดคล้องกับปรากฏการณ์ที่ศึกษา
ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา
- ความต้องการสองประการของการตีความเชิงปรากฏการณ์วิทยาและการสร้างทฤษฎีเชิงวิพากษ์ จำเป็นต้องอาศัยความเชี่ยวชาญทางระเบียบวิธีวิจัยอย่างมาก ผู้วิจัยต้องมีความสามารถในทั้งสองสาขา
- ผลการวิจัยมีความเฉพาะเจาะจงตามบริบทและตีความอย่างลึกซึ้ง ไม่สามารถทำการสรุปอ้างอิงเชิงสถิติได้และไม่ได้มีเจตนาเช่นนั้น
- การเลือกกรอบทฤษฎีเชิงวิพากษ์ (สตรีนิยม, ฟูโกต์, ทฤษฎีเชื้อชาติเชิงวิพากษ์ ฯลฯ) มีความสำคัญและต้องได้รับการพิสูจน์โดยปรากฏการณ์และคำถามวิจัย
- แนวทางนี้อาจสร้างการวิเคราะห์ที่ยาวและซับซ้อน ซึ่งยากต่อการย่อให้เหลือรูปแบบวิชาการทั่วไป
- ความเสี่ยงที่วาระเชิงวิพากษ์จะเข้ามาครอบงำความซื่อตรงต่อปรากฏการณ์วิทยา — ผู้วิจัยอาจบังเอิญนำเสนอการอ่านเชิงทฤษฎี แทนที่จะยึดมั่นต่อความหมายเชิงประสบการณ์ตรงของผู้เข้าร่วมวิจัย
เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้
จุดแข็ง
- บูรณาการความลุ่มลึกเชิงตีความและการวิเคราะห์สังคมเชิงวิพากษ์ไว้ในกรอบการทำงานที่สอดคล้องกันเพียงหนึ่งเดียว สร้างผลการวิจัยที่หยั่งรากจากประสบการณ์และมีข้อมูลเชิงการเมืองประกอบ
- ถือว่าตำแหน่งแห่งที่ของผู้วิจัยเป็นทรัพยากรในการวิเคราะห์ แทนที่จะเป็นภัยคุกคาม ช่วยให้การศึกษาเป็นไปอย่างใคร่ครวญและโปร่งใส
- เหมาะสมอย่างยิ่งสำหรับงานวิจัยกับประชากรกลุ่มชายขอบหรือกลุ่มเปราะบาง ซึ่งเงื่อนไขเชิงโครงสร้างมีอิทธิพลอย่างมีนัยสำคัญต่อประสบการณ์ตรง
- สร้างผลลัพธ์ที่มีนัยสำคัญต่อการปฏิบัติ นโยบาย และการเปลี่ยนแปลงทางสังคม ขยายผลกระทบให้กว้างกว่าเพียงคำอธิบายเชิงวิชาการ
- มีความยืดหยุ่นในแหล่งข้อมูล — การสัมภาษณ์ เอกสาร เรื่องเล่า และเอกสารภาคสนาม สามารถนำมาบูรณาการภายในวงกลมเชิงอรรถวิธานได้ทั้งหมด
การประยุกต์ใช้
- การตรวจสอบว่าพยาบาลหรือผดุงครรภ์มีประสบการณ์เกี่ยวกับข้อจำกัดของสถาบันและลำดับชั้นอำนาจในสภาพแวดล้อมการดูแลผู้ป่วยอย่างไร
- การสืบสวนประสบการณ์ตรงของนักศึกษาที่ถูกกีดกัน — เช่น นักศึกษามหาวิทยาลัยรุ่นแรก หรือนักศึกษาจากชนกลุ่มน้อยทางเชื้อชาติ — และอุปสรรคเชิงโครงสร้างที่ฝังรากอยู่ในประสบการณ์นั้น
- การสำรวจว่าครูนำทางความตึงเครียดระหว่างความสัมพันธ์เชิงการสอนที่เอาใจใส่กับระบอบการสร้างความรับผิดชอบเชิงสมรรถนะอย่างไร
- การศึกษาประสบการณ์ของนักสังคมสงเคราะห์ในการจัดการอัตลักษณ์ทางวิชาชีพภายในระบบสวัสดิการแบบเสรีนิยมใหม่
- การวิจัยความเป็นจริงเชิงประสบการณ์ตรงของผู้ที่เข้าถึงบริการสุขภาพจิต และความไม่สมดุลของอำนาจที่ฝังรากอยู่ในปฏิสัมพันธ์เชิงบำบัด
- การวิเคราะห์ว่าความพิการ เพศ หรือความยากจน หล่อหลอมประสบการณ์ของบุคคลในการเข้าถึงการดูแลสุขภาพ การศึกษา หรือการจ้างงานอย่างไร
วิธีการทำงาน
วิธีการทำงาน
ผู้วิจัยจะชี้แจงตำแหน่งแห่งที่ทางสังคม-ประวัติศาสตร์ของตนเอง — ข้อสันนิษฐานทางวัฒนธรรม ความผูกพันทางทฤษฎี และจุดยืนเชิงวิพากษ์ — และตรวจสอบว่าสิ่งเหล่านี้หล่อหลอมขอบฟ้าแห่งการตีความที่ตนนำมาใช้ในการศึกษาอย่างไร แตกต่างจากวิธีการปิดกั้น (bracketing) อย่างเคร่งครัดในปรากฏการณ์วิทยาแบบฮัสเซิร์ล (Husserlian phenomenology) จุดยืนเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์นี้ถือว่าตำแหน่งแห่งที่ของผู้วิจัยเป็นทรัพยากรในการวิเคราะห์ที่ต้องทำให้โปร่งใส ไม่ใช่ความลำเอียงที่ต้องกำจัดออกไป
ข้อมูลเชิงลึกจากประสบการณ์ตรงของผู้เข้าร่วมวิจัยเกี่ยวกับปรากฏการณ์ที่ศึกษา จะรวบรวมผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึกเป็นหลัก โดยอาจเสริมด้วยเอกสารภาคสนาม บันทึกประจำวัน เอกสารอื่นๆ หรือวัสดุเชิงพรรณนา ผู้เข้าร่วมวิจัยจะถูกคัดเลือกตามวัตถุประสงค์เนื่องจากมีประสบการณ์ตรงกับปรากฏการณ์นั้นๆ ขนาดตัวอย่างทั่วไปจะอยู่ที่ 6 ถึง 20 คน คำถามจะกระตุ้นให้เกิดการบรรยายประสบการณ์อย่างละเอียดและต่อเนื่อง แทนที่จะเป็นเพียงความคิดเห็นหรือคำอธิบาย
การถอดเทปและเอกสารภาคสนามจะถูกอ่านซ้ำเป็นวงจรแบบวนซ้ำตามวงกลมเชิงอรรถวิธาน (hermeneutic circle) — โดยเคลื่อนที่ระหว่างส่วนย่อยและส่วนรวม ระหว่างเรื่องเล่าส่วนบุคคลและขอบฟ้าความหมายที่กว้างขึ้น นักวิเคราะห์จะระบุข้อความสำคัญ สร้างประเด็นเชิงตีความ และทดสอบแต่ละประเด็นกับข้อความทั้งหมดเพื่อให้แน่ใจว่าการอ่านนั้นมีความสอดคล้องกัน แนวทางของ van Manen ในการสะท้อนเชิงประเด็นและการเขียน (thematic reflection and writing) มักถูกนำมาใช้ในขั้นตอนนี้
ประเด็นเชิงตีความจะถูกตรวจสอบผ่านเลนส์เชิงวิพากษ์ที่ได้รับอิทธิพลจากทฤษฎีสังคมที่เกี่ยวข้อง — เช่น แนวคิดเรื่องวาทกรรมของฟูโกต์ (Foucauldian discourse) ทฤษฎีสตรีนิยม หรือทฤษฎีเชื้อชาติเชิงวิพากษ์ (critical race theory) — เพื่อเปิดเผยว่าความสัมพันธ์เชิงอำนาจ บรรทัดฐานทางสังคม โครงสร้างสถาบัน และพลังทางประวัติศาสตร์ หล่อหลอมและจำกัดกรอบประสบการณ์ที่บรรยายไว้อย่างไร การวิเคราะห์จะตั้งคำถามว่ามีสิ่งใดขาดหายไป ถูกทำให้เงียบ หรือถูกมองข้ามไปในเรื่องเล่าของผู้เข้าร่วมวิจัย
การศึกษานี้จะมุ่งไปสู่ผลลัพธ์เชิงปลดปล่อย (emancipatory implications) โดยนำเสนอผลการวิจัยในลักษณะที่ชี้ให้เห็นถึงความเป็นไปได้สำหรับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม การเปลี่ยนแปลงทางวิชาชีพ หรือการปฏิรูปนโยบาย ผู้วิจัยจะสะท้อนว่าการสืบเสาะนี้เองอาจมีส่วนช่วยในการยกระดับจิตสำนึกหรือการสนับสนุน และจะเชิญชวนให้เกิดการสนทนากับผู้เข้าร่วมวิจัยและชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากปรากฏการณ์นั้นๆ
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- การข้ามขั้นตอนการกำหนดตำแหน่งที่ตั้ง — การไม่สามารถชี้แจงจุดยืนเชิงวิพากษ์ของผู้วิจัยเอง ทำให้ข้อสันนิษฐานที่ไม่ได้ตรวจสอบมาหล่อหลอมการตีความอย่างมองไม่เห็น แทนที่จะเป็นไปในทางสร้างสรรค์
- การนำกรอบการทำงานเชิงวิพากษ์มาใช้อย่างกลไก — เลนส์เชิงวิพากษ์ควรเกิดขึ้นจากการสนทนากับข้อมูล ไม่ใช่การบังคับใช้เป็นข้อสรุปที่กำหนดไว้ล่วงหน้าก่อนเริ่มงานตีความ
- การละเลยมิติเชิงปรากฏการณ์วิทยา — หากการวิเคราะห์ข้ามขั้นตอนการอ่านประสบการณ์ตรงอย่างระมัดระวังและกระโดดไปสู่การวิจารณ์เชิงโครงสร้างทันที การศึกษาก็จะสูญเสียลักษณะเชิงปรากฏการณ์วิทยาไปและกลายเป็นการวิเคราะห์วาทกรรมเชิงวิพากษ์ หรือการวิจารณ์อุดมการณ์
- วงกลมเชิงอรรถวิธานที่ยังไม่สมบูรณ์ — การลงรหัสเพียงผิวเผินเพียงครั้งเดียวไม่ถือเป็นการตีความเชิงอรรถวิธาน การอ่านแบบวนซ้ำระหว่างส่วนย่อยและส่วนรวมเป็นสิ่งจำเป็น
- ข้อสรุปเชิงการเปลี่ยนแปลงที่ตื้นเขิน — การเรียกร้องอย่างคลุมเครือให้ 'วิจัยเพิ่มเติม' หรือ 'สร้างความตระหนักรู้' ไม่สามารถตอบสนองความทะเยอทะยานเชิงปลดปล่อยของแนวทางนี้ได้ ผลลัพธ์ควรมีความเฉพาะเจาะจงและหยั่งรากจากผลการวิจัย
คำถามที่พบบ่อย
ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์แตกต่างจากปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานธรรมดาอย่างไร?
ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธาน (ในแนวทางของ van Manen หรือ Gadamer) มุ่งเน้นไปที่การตีความความหมายของประสบการณ์ตรงภายในขอบฟ้าทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม โดยมีเป้าหมายเพื่อให้เกิดความเข้าใจที่ลุ่มลึกและเข้าอกเข้าใจ ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์ยังคงรักษาการทำงานเชิงตีความนั้นไว้ แต่ได้เพิ่มมิติเชิงทฤษฎีสังคมเชิงวิพากษ์อย่างชัดเจนเข้าไป — คือการตั้งคำถามว่าความสัมพันธ์เชิงอำนาจ อุดมการณ์ และความไม่เท่าเทียมเชิงโครงสร้าง หล่อหลอมประสบการณ์ที่บรรยายไว้อย่างไร ความแตกต่างอยู่ที่เจตนาในการวิเคราะห์: การทำความเข้าใจ (understanding) เทียบกับการทำความเข้าใจบวกกับการวิพากษ์และผลลัพธ์เชิงปลดปล่อย (understanding plus critique and emancipatory implication)
ทฤษฎีเชิงวิพากษ์ใดที่มักถูกนำมาผสมผสานกับปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานมากที่สุด?
การเลือกขึ้นอยู่กับปรากฏการณ์และคำถามวิจัย ทฤษฎีสตรีนิยมมักใช้ในการวิจัยเกี่ยวกับเพศและงานดูแล แนวคิดเรื่องวาทกรรม อำนาจ และตัวตนของฟูโกต์ถูกนำมาใช้อย่างกว้างขวางในการวิจัยด้านสุขภาพและการศึกษา ทฤษฎีเชื้อชาติเชิงวิพากษ์ใช้ในการตรวจสอบประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องกับเชื้อชาติ ทฤษฎีเชิงวิพากษ์ของ Habermas บางครั้งถูกนำมาใช้ในการศึกษาการกระทำเชิงสื่อสารในบริบทวิชาชีพ เลนส์เชิงวิพากษ์ควรถูกเลือกเพราะมันช่วยให้เห็นปรากฏการณ์ได้อย่างแท้จริง ไม่ใช่เพื่อความแปลกใหม่
ฉันต้องการผู้เข้าร่วมวิจัยกี่คน?
โดยทั่วไปจะอยู่ที่ 6–20 คน ขึ้นอยู่กับความลุ่มลึกของข้อมูลและความหลากหลายที่จำเป็นในการจัดการกับมิติเชิงวิพากษ์ เนื่องจากปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์มุ่งหวังทั้งความลุ่มลึกเชิงปรากฏการณ์วิทยาและความกว้างขวางเชิงวิพากษ์ การมีกลุ่มตัวอย่างที่ใหญ่กว่าปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานธรรมดาเล็กน้อยอาจมีความเหมาะสม เกณฑ์หลักคือความลุ่มลึกเชิงแนวคิดและการอิ่มตัวของประเด็นเชิงตีความ (saturation of interpretive themes) ไม่ใช่จำนวนที่ตายตัว
ฉันต้องปิดกั้น (bracket) สมมติฐานของฉันเหมือนในปรากฏการณ์วิทยาแบบฮัสเซิร์ลหรือไม่?
ไม่ ปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานแบบวิพากษ์ดำเนินตามแนวทางของ Gadamer ไม่ใช่ Husserl ในประเด็นนี้ แทนที่จะพยายามกำจัดความเข้าใจล่วงหน้าของผู้วิจัย คุณคาดว่าจะต้องเปิดเผยและชี้แจงจุดยืนทางทฤษฎีและเชิงวิพากษ์ของคุณ จากนั้นจึงนำไปใช้อย่างโปร่งใสเป็นส่วนหนึ่งของการวิเคราะห์ ขอบฟ้าของผู้วิจัยได้รับการยอมรับว่ามีส่วนประกอบของการตีความ ไม่ใช่สิ่งเจือปนที่ต้องกำจัดออกไป
แนวทางนี้เหมาะสมสำหรับวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกหรือไม่?
ใช่ และกำลังเป็นที่นิยมมากขึ้นเรื่อยๆ ในงานวิจัยระดับปริญญาเอกสาขาการศึกษา การพยาบาล และการทำงานสังคมสงเคราะห์ อย่างไรก็ตาม แนวทางนี้ต้องการความเชี่ยวชาญทั้งในระเบียบวิธีปรากฏการณ์วิทยาเชิงอรรถวิธานและทฤษฎีสังคมเชิงวิพากษ์อย่างน้อยหนึ่งสาขา ผู้ประเมินมักจะคาดหวังให้ผู้วิจัยให้เหตุผลในการผสมผสานแนวทางนี้อย่างสอดคล้องกัน แสดงให้เห็นถึงวงจรการตีความแบบวนซ้ำ และนำเสนอผลลัพธ์เชิงวิพากษ์ที่สำคัญ — ไม่ใช่เพียงแค่ติดป้ายกำกับงานวิจัยว่า 'เชิงวิพากษ์' โดยปราศจากการแสดงให้เห็นถึงการทำงานวิเคราะห์ที่จำเป็นสำหรับความแตกต่างนั้น
วิธีการที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
van Manen, M. (1990). Researching Lived Experience: Human Science for an Action Sensitive Pedagogy. State University of New York Press.
ISBN: 978-0791404645คัดลอกแล้วGadamer, H.-G. (1975). Truth and Method (G. Barden & J. Cumming, Trans.). Seabury Press. (Original work published 1960).
ISBN: 978-0826406736คัดลอกแล้ว