การออกแบบ ABAB — การออกแบบการย้อนกลับ / การถอน
- ผู้เสนอ
- Murray Sidman; Baer, Wolf & Risley (applied behavior analysis formalization)
- ปี
- 1960s (Sidman 1960; Baer et al. 1968)
- ประเภท
- Single-subject experimental design
- กลุ่มวิธี
- Experimental design
ข้อความนี้เป็นการแปลด้วยเครื่องและยังไม่ได้รับการตรวจทาน อ่านต้นฉบับภาษาอังกฤษ
ใช้ทำอะไร?
การออกแบบ ABAB เป็นระเบียบวิธีวิจัยเชิงทดลองสำหรับผู้เข้าร่วมรายเดียว (single-subject experimental methodology) ที่สร้างการควบคุมเชิงสาเหตุ (causal control) โดยการนำการแทรกแซงมาใช้และถอนออกซ้ำๆ ระยะฐาน (A) ตามด้วยระยะการแทรกแซง (B) จากนั้นกลับสู่ระยะฐาน (A) และระยะการแทรกแซงครั้งที่สอง (B) ทำให้ผู้วิจัยสามารถแสดงให้เห็นว่าการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมที่สังเกตได้เกิดจากการแทรกแซง ไม่ใช่ปัจจัยที่เกิดขึ้นโดยบังเอิญ
แนวคิดเบื้องหลังวิธีการ
ลองนึกภาพว่าคุณต้องการแสดงให้เห็นว่าระบบให้รางวัลช่วยปรับปรุงพฤติกรรมที่จดจ่ออยู่กับงานของนักเรียนได้อย่างแท้จริง ไม่ใช่เพียงแค่พฤติกรรมนั้นดีขึ้นตามกาลเวลา การออกแบบ ABAB ทำได้โดยการเปิดการแทรกแซง ปิด จากนั้นเปิดอีกครั้ง หากพฤติกรรมดีขึ้นทุกครั้งที่การแทรกแซงมีอยู่ และกลับสู่สภาพเดิมทุกครั้งที่ถอนออก ข้อสรุปเชิงตรรกะคือการแทรกแซงนั้นเป็นสาเหตุของการเปลี่ยนแปลง การสาธิตการควบคุมซ้ำๆ ตลอดทั้งสี่ระยะคือสิ่งที่ทำให้การออกแบบนี้แตกต่างจากการออกแบบสำหรับผู้เข้าร่วมรายเดียวที่อ่อนแอกว่า เช่น การออกแบบ AB หรือ ABA
ประวัติศาสตร์
การออกแบบการย้อนกลับมีรากฐานทางแนวคิดมาจากวิธีการทดลองในห้องปฏิบัติการของการวางเงื่อนไขแบบการกระทำ (operant conditioning) ของ B. F. Skinner ในช่วงทศวรรษที่ 1930–1950 ซึ่งพฤติกรรมของสิ่งมีชีวิตแต่ละตัวถูกศึกษาภายใต้ตารางการควบคุมเชิงทดลอง Murray Sidman ได้รวบรวมตรรกะการวิจัยเชิงทดลองสำหรับผู้เข้าร่วมรายเดียวในตำราสำคัญของเขา Tactics of Scientific Research ในปี 1960 รูปแบบ ABAB กลายเป็นแกนหลักของการวิเคราะห์พฤติกรรมประยุกต์ (ABA) หลังจากการตีพิมพ์บทความพื้นฐานโดย Baer, Wolf, และ Risley (1968) ในวารสารฉบับแรกของ Journal of Applied Behavior Analysis ซึ่งกำหนดให้การวัดซ้ำและการสาธิตการควบคุมเชิงทดลองเป็นคุณลักษณะที่กำหนดของสาขานี้
ควรใช้เมื่อใด
ใช้การออกแบบ ABAB เมื่อ (1) คุณต้องการแสดงความสัมพันธ์เชิงสาเหตุระหว่างการแทรกแซงเฉพาะกับการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมสำหรับผู้เข้าร่วมรายเดียว (2) คาดว่าพฤติกรรมเป้าหมายจะย้อนกลับเมื่อถอนการแทรกแซง (เช่น พฤติกรรมนั้นยังไม่ได้ถูกเรียนรู้ถาวร) และ (3) การวัดผลลัพธ์เดียวกันซ้ำๆ ตลอดทุกระยะสามารถทำได้จริง การออกแบบนี้เหมาะสมอย่างยิ่งกับการวิเคราะห์พฤติกรรมประยุกต์ (applied behavior analysis) การศึกษาพิเศษ จิตวิทยาคลินิก และการวิจัยฟื้นฟูสมรรถภาพ **ห้าม** ใช้เมื่อพฤติกรรมเป้าหมายไม่น่าจะย้อนกลับ (เช่น ทักษะที่ได้มา เช่น การอ่านคำ) เมื่อไม่สามารถถอนการแทรกแซงได้ด้วยเหตุผลทางจริยธรรม (เช่น การรักษาเพื่อการดำรงชีวิตหรือการแทรกแซงภาวะวิกฤต) หรือเมื่อคำถามวิจัยเกี่ยวกับความสามารถในการสรุปผลในระดับกลุ่ม (group-level generalization) มากกว่าการควบคุมเชิงหน้าที่ในระดับบุคคล (individual-level functional control)
ข้อจำกัดและข้อควรพิจารณา
- ความตรงภายนอก (external validity) มีจำกัด: ผลการวิจัยอธิบายถึงบุคคลเพียงคนเดียวและอาจไม่สามารถสรุปผลไปยังผู้เข้าร่วม สถานที่ หรือพฤติกรรมอื่นได้หากไม่มีการจำลองซ้ำอย่างเป็นระบบในหลายกรณี
- ต้องการให้พฤติกรรมเป้าหมายย้อนกลับเมื่อถอนการแทรกแซง พฤติกรรมที่ไม่สามารถย้อนกลับได้ (ทักษะ นิสัย) ไม่เหมาะสม
- การถอนการแทรกแซงที่มีประสิทธิภาพก่อให้เกิดข้อกังวลด้านจริยธรรมเมื่อผู้เข้าร่วมต้องพึ่งพาการรักษาเพื่อความเป็นอยู่ที่ดีหรือความปลอดภัย
- ผลกระทบจากการส่งต่อ (carryover) และประวัติศาสตร์ (history effects) อาจขัดขวางการกลับสู่ฐานที่ชัดเจน ทำให้การตีความเชิงสาเหตุซับซ้อน
- ความยาวของระยะและจำนวนจุดข้อมูลที่จำเป็นสำหรับความมั่นคงเป็นการตัดสินใจที่เปิดโอกาสให้ดุลยพินิจของผู้วิจัย
เงื่อนไขจากแหล่งที่มาไม่สามารถใช้แทนการทบทวนทางวิทยาศาสตร์ที่เป็นอิสระหรือการตรวจสอบโดยเอนจินวิเคราะห์ได้
จุดแข็ง
- ให้การสาธิตความสัมพันธ์เชิงสาเหตุ (เชิงหน้าที่) ที่แข็งแกร่งภายในผู้เข้าร่วมรายเดียว โดยไม่ต้องใช้กลุ่มควบคุม
- ต้องการผู้เข้าร่วมเพียงรายเดียวหรือจำนวนน้อย ทำให้สามารถทำได้เมื่อไม่มีกลุ่มตัวอย่างขนาดใหญ่
- การจำลองซ้ำสองครั้งตลอดคู่ A–B สองคู่ ช่วยเสริมความตรงภายใน (internal validity) ได้อย่างมากเมื่อเทียบกับการออกแบบ AB หรือ ABA ที่ง่ายกว่า
- การวัดซ้ำให้บันทึกข้อมูลที่หนาแน่นและยาวนาน ซึ่งจับพลวัตของการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมเมื่อเวลาผ่านไป
- วิธีการวิเคราะห์ด้วยสายตามีความโปร่งใสและเป็นที่เข้าใจอย่างกว้างขวางในชุมชนวิจัยพฤติกรรมและคลินิก
การประยุกต์ใช้
- การประเมินการแทรกแซงทางพฤติกรรม (ตารางการเสริมแรง ระบบเศรษฐกิจโทเค็น) สำหรับเด็กออทิสติกสเปกตรัมหรือผู้พิการทางสติปัญญา
- การประเมินผลของกลยุทธ์การจัดการห้องเรียนต่อพฤติกรรมที่จดจ่ออยู่กับงานหรือพฤติกรรมก่อกวนในบริบทการศึกษาพิเศษ
- การทดสอบประสิทธิภาพของโปรโตคอลกายภาพบำบัดหรือกิจกรรมบำบัดต่อสมรรถภาพทางกายในการวิจัยฟื้นฟูสมรรถภาพ
- การตรวจสอบผลกระทบของชีวป้อนกลับ (biofeedback) หรือเทคนิคพฤติกรรมบำบัดทางปัญญา (cognitive-behavioral techniques) ต่ออาการที่สังเกตได้ เช่น อาการกระตุก พฤติกรรมการวิตกกังวล หรือการหลีกเลี่ยงที่เกี่ยวข้องกับความเจ็บปวด
- การวัดผลกระทบของการปรับเปลี่ยนสภาพแวดล้อมหรือการยศาสตร์ต่อผลิตภาพของคนงานหรือพฤติกรรมความปลอดภัยในบริบทองค์กร
วิธีการทำงาน
วิธีการทำงาน
ในระหว่างระยะ A แรก พฤติกรรมเป้าหมายจะถูกวัดซ้ำๆ ภายใต้สภาวะปกติหรือสภาวะมาตรฐานโดยไม่มีการแทรกแซง ข้อมูลเหล่านี้จะสร้างรูปแบบฐานที่มั่นคง (ระดับและแนวโน้มก่อนการแทรกแซง) ซึ่งจะใช้เป็นเกณฑ์ในการตัดสินการเปลี่ยนแปลงในภายหลัง การเก็บข้อมูลจะดำเนินต่อไปจนกว่าฐานจะแสดงความมั่นคง (ระดับที่สม่ำเสมอและแนวโน้มที่ราบเรียบหรือคาดการณ์ได้) ซึ่งโดยทั่วไปต้องใช้ข้อมูลอย่างน้อยสามถึงห้าจุด
การแทรกแซงจะถูกนำมาใช้ในขณะที่การวัดพฤติกรรมเป้าหมายยังคงดำเนินต่อไปด้วยความถี่เท่าเดิม ผู้วิจัยจะตรวจสอบว่าพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงไปจากรูปแบบฐานที่ตั้งไว้หรือไม่ การเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนและทำซ้ำได้ในระดับ แนวโน้ม หรือความแปรปรวนที่เกิดขึ้นพร้อมกับการเริ่มต้นของการแทรกแซง ถือเป็นการสาธิตความสัมพันธ์เชิงหน้าที่ (functional relationship) ครั้งแรก
การแทรกแซงจะถูกถอนออกและสภาวะจะกลับสู่สภาวะฐานเดิม (ระยะ A ที่สอง) หากพฤติกรรมกลับสู่ระดับฐาน การย้อนกลับนี้จะช่วยเสริมข้อสรุปว่าการแทรกแซง — ไม่ใช่ตัวแปรที่ก่อกวน — เป็นสาเหตุของการเปลี่ยนแปลงก่อนหน้านี้ การย้อนกลับที่มีความหมายคือการทดสอบที่สำคัญของการควบคุมเชิงทดลองในการออกแบบนี้
การแทรกแซงจะถูกนำกลับมาใช้ใหม่ (ระยะ B ที่สอง) คาดว่าพฤติกรรมจะดีขึ้นอีกครั้ง ซึ่งเป็นการจำลองความสัมพันธ์เชิงหน้าที่ซ้ำอีกครั้งโดยอิสระภายในผู้เข้าร่วมรายเดียวกัน การจำลองซ้ำนี้ช่วยเพิ่มความมั่นใจในการตีความเชิงสาเหตุอย่างมาก และเป็นคุณสมบัติที่ทำให้การออกแบบ ABAB แตกต่างจากการออกแบบ ABA ที่ง่ายกว่า
ข้อมูลจะถูกวิเคราะห์ด้วยสายตาโดยการตรวจสอบระดับ แนวโน้ม ความแปรปรวน ความฉับไวของการเปลี่ยนแปลง การทับซ้อนระหว่างระยะ และความสม่ำเสมอของผลกระทบตลอดคู่ระยะ A–B ทั้งสอง มักจะรายงานตัวชี้วัดขนาดผลกระทบ (effect size metrics) เช่น การไม่ทับซ้อนของคู่ทั้งหมด (non-overlap of all pairs - NAP) หรือ Tau-U ควบคู่ไปกับการวิเคราะห์ด้วยสายตา เพื่อสรุปเชิงปริมาณของความสัมพันธ์เชิงหน้าที่
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- การถอนการแทรกแซงที่มีประสิทธิภาพโดยไม่มีเหตุผลทางจริยธรรม — ควรประเมินเสมอว่าการย้อนกลับเป็นที่ยอมรับได้หรือไม่ และได้รับความยินยอมโดยได้รับข้อมูลครบถ้วน (informed consent) ซึ่งรวมถึงการเปิดเผยระยะการถอน
- การใช้จุดข้อมูลน้อยเกินไปต่อระยะ — โดยทั่วไปขั้นต่ำคือสามจุดข้อมูลต่อระยะ แต่ห้าจุดหรือมากกว่านั้นจำเป็นสำหรับการประเมินความมั่นคงที่แท้จริง การเปลี่ยนแปลงระยะก่อนกำหนดเพิ่มความเสี่ยงต่อผลบวกลวง (false positives)
- การละเลยแนวโน้มในระยะฐาน — หากข้อมูลฐานแสดงแนวโน้มที่ดีขึ้นอยู่แล้ว ผลกระทบจากการแทรกแซงที่ปรากฏอาจสะท้อนถึงการฟื้นตัวตามธรรมชาติมากกว่าการรักษา ควรแนะนำให้เริ่มการแทรกแซงเมื่อแนวโน้มคงที่หรือแย่ลง
- การพึ่งพาการวิเคราะห์ด้วยสายตาเพียงอย่างเดียวโดยไม่มีตัวชี้วัดขนาดผลกระทบเสริม — การวิเคราะห์ด้วยสายตาอาจไม่น่าเชื่อถือเมื่อข้อมูลมีความแปรปรวนหรือการทับซ้อนระหว่างระยะปานกลาง การรายงาน NAP หรือ Tau-U ควบคู่กับกราฟช่วยเพิ่มความเข้มงวด
- การสับสนระหว่าง ABA กับ ABAB — การสิ้นสุดการออกแบบที่ระยะ A ที่สอง (ABA) ทำให้ผู้เข้าร่วมอยู่ในสภาวะที่ถอนการรักษาและให้การสาธิตการควบคุมเชิงทดลองเพียงครั้งเดียว ซึ่งทั้งอ่อนแอกว่าในทางวิทยาศาสตร์และอาจไม่เป็นไปตามหลักจริยธรรม
คำถามที่พบบ่อย
การออกแบบ ABAB แตกต่างจากการออกแบบ ABA อย่างไร
ทั้งสองเป็นการออกแบบการย้อนกลับ แต่การออกแบบ ABAB เพิ่มระยะการแทรกแซงครั้งที่สองหลังจากการถอน ระยะ B ครั้งที่สองนี้ให้การจำลองซ้ำเชิงหน้าที่โดยอิสระภายในงานวิจัยเดียวกัน ซึ่งช่วยเสริมการอนุมานเชิงสาเหตุได้อย่างมาก การออกแบบ ABA สิ้นสุดที่ระยะการถอน ทำให้ผู้เข้าร่วมอยู่ในสภาวะที่ไม่ได้รับการรักษา และให้การสาธิตการควบคุมเชิงทดลองเพียงครั้งเดียว
ฉันควรทำอย่างไรหากพฤติกรรมไม่ย้อนกลับในระหว่างระยะการถอน
ความล้มเหลวในการย้อนกลับอาจหมายถึงหลายสิ่ง: พฤติกรรมอาจถูกเรียนรู้ถาวร (ทำให้การออกแบบการย้อนกลับไม่เหมาะสม) ผลกระทบจากประวัติศาสตร์หรือการส่งต่ออาจบดบังการย้อนกลับ หรือฐานไม่มั่นคงพอที่จะตรวจจับการเปลี่ยนแปลงได้ บันทึกการไม่ย้อนกลับอย่างระมัดระวัง หากการย้อนกลับเป็นที่คาดหวังในเชิงแนวคิดแต่ไม่เกิดขึ้น ให้พิจารณาเปลี่ยนไปใช้การออกแบบฐานหลายแบบ (multiple baseline design) ซึ่งไม่ต้องใช้การถอน สำหรับงานในอนาคต
การถอนการแทรกแซงที่ได้ผลนั้นมีจริยธรรมหรือไม่
นี่เป็นข้อกังวลที่แท้จริง คณะกรรมการจริยธรรมและผู้เข้าร่วมต้องได้รับแจ้งล่วงหน้าว่าจะมีการถอนการแทรกแซงชั่วคราว โดยทั่วไปการถอนจะยอมรับได้เมื่อ (a) พฤติกรรมนั้นไม่ก่อให้เกิดความเสี่ยงต่อความปลอดภัยในทันที (b) ระยะการถอนนั้นสั้นที่สุดเท่าที่จำเป็นทางวิทยาศาสตร์ และ (c) การแทรกแซงจะถูกนำกลับมาใช้อย่างสมบูรณ์ในระยะ B สุดท้าย พฤติกรรมบางอย่าง — เช่น การทำร้ายตนเองในระดับวิกฤต การรักษาเพื่อการดำรงชีวิต — ทำให้การถอนใดๆ เป็นที่ยอมรับไม่ได้ และควรใช้การออกแบบทางเลือก เช่น การออกแบบฐานหลายแบบ
ต้องใช้ข้อมูลกี่จุดต่อระยะ
ไม่มีกฎตายตัว แต่ขั้นต่ำตามธรรมเนียมคือสามจุดข้อมูลต่อระยะ ในทางปฏิบัติ ผู้วิจัยจะเก็บข้อมูลต่อไปจนกว่าชุดข้อมูลจะแสดงรูปแบบที่มั่นคง — ระดับที่สม่ำเสมอ แนวโน้มที่คาดการณ์ได้ และความแปรปรวนต่ำ ห้าจุดข้อมูลหรือมากกว่าต่อระยะเป็นเป้าหมายที่แนะนำอย่างกว้างขวาง เกณฑ์ความมั่นคงควรกำหนดไว้ล่วงหน้าเพื่อป้องกันการหยุดเลือก
สามารถใช้การออกแบบ ABAB กับผู้เข้าร่วมมากกว่าหนึ่งคนได้หรือไม่
ได้ การดำเนินการออกแบบ ABAB กับผู้เข้าร่วมหลายคนโดยอิสระถือเป็นการจำลองซ้ำโดยตรงที่เป็นระบบ (systematic direct replication) ซึ่งเป็นวิธีที่การวิจัยสำหรับผู้เข้าร่วมรายเดียวสร้างหลักฐานที่สามารถสรุปผลได้ ข้อมูลของผู้เข้าร่วมแต่ละคนจะถูกวิเคราะห์เป็นรายบุคคล จากนั้นจึงประเมินความสม่ำเสมอของผลกระทบข้ามผู้เข้าร่วมเป็นหลักฐานของความตรงภายนอก นี่แตกต่างจากการหาค่าเฉลี่ยข้อมูลของผู้เข้าร่วม ซึ่งจะบดบังความสัมพันธ์เชิงหน้าที่ในระดับบุคคลที่การออกแบบนี้สร้างขึ้นเพื่อเปิดเผย
วิธีการที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
Sidman, M. (1960). Tactics of Scientific Research: Evaluating Experimental Data in Psychology. Basic Books.
เปิดเอกสารอ้างอิงสิ่งพิมพ์คัดลอกแล้วBaer, D. M., Wolf, M. M., & Risley, T. R. (1968). Some current dimensions of applied behavior analysis. Journal of Applied Behavior Analysis, 1(1), 91–97.
เปิดเอกสารอ้างอิง DOIคัดลอกแล้ว