Projektowanie eksperymentalne z pojedynczą próbą
- Autor metody
- Murray Sidman (foundational tactics); B. F. Skinner (applied behavior analysis lineage)
- Rok
- 1960s (Sidman 1960; formal applied codification by Kazdin and Baer in 1970s–1980s)
- Typ
- Experimental research design
- Rodzina
- Experimental design
Ten tekst jest tłumaczeniem maszynowym i nie został jeszcze sprawdzony. Przeczytaj oryginał po angielsku
Do czego służy?
Projektowanie eksperymentalne z pojedynczą próbą (SSED) ustanawia kontrolę eksperymentalną poprzez wielokrotne mierzenie jednej osoby (lub niewielkiej liczby osób) w fazach wyjściowej i interwencyjnej, wykorzystując uczestnika jako własną kontrolę.
Zamiast porównywać grupy, porównuje się zachowanie samego uczestnika w różnych warunkach w czasie. SSED, szeroko stosowane w analizie zachowań stosowanych, edukacji specjalnej, rehabilitacji i psychologii klinicznej, pozwala na wnioskowanie przyczynowe z małych lub unikalnych próbek, gdzie projekty grupowe są niepraktyczne.
Intuicja stojąca za metodą
Wyobraźmy sobie, że chcemy dowiedzieć się, czy nowa interwencja czytelnicza pomaga konkretnemu dziecku z dysleksją. Nie możemy zrekrutować setek dzieci, ale możemy codziennie przez tygodnie mierzyć dokładność czytania tego jednego dziecka – najpierw bez interwencji (faza wyjściowa), potem z nią (faza interwencyjna), a być może z powrotem. Jeśli zachowanie zmienia się za każdym razem, gdy zmienia się warunek, dowody na to, że interwencja spowodowała zmianę, gromadzą się poprzez replikację w obrębie tej samej osoby. SSED czyni jednostkę jednostką analizy zamiast grupy, traktując zmienność w obrębie osoby jako główne źródło dowodów eksperymentalnych.
Historia
Podstawy intelektualne SSED leżą w tradycji warunkowania instrumentalnego zapoczątkowanej przez B. F. Skinnera, który badał pojedyncze organizmy w kontrolowanych harmonogramach wzmocnienia. Książka Murraya Sidmana z 1960 roku „Tactics of Scientific Research” przedstawiła logikę replikacji wewnątrzpróbkowej jako podstawę wnioskowania eksperymentalnego w psychologii. Przełomowy artykuł Donalda Baera, Montrose Wolfa i Todda Risleya z 1968 roku w „Journal of Applied Behavior Analysis” ustanowił analizę zachowań stosowanych jako dyscyplinę i skodyfikował metodologię pojedynczej próby jako jej podstawowe narzędzie badawcze. Alan Kazdin w swoim podręczniku z 1982 roku usystematyzował opcje projektowe, wymagania pomiarowe i konwencje analityczne, które pozostają standardem do dziś.
Kiedy stosować
Stosuj SSED, gdy potrzebujesz dowodów eksperymentalnych na temat wpływu interwencji na konkretną osobę lub bardzo małą liczbę osób – na przykład ucznia z rzadką niepełnosprawnością, pacjenta z unikalnym profilem klinicznym lub grupę badawczą zbyt małą dla projektów grupowych. Jest to odpowiednie, gdy ograniczenia etyczne lub logistyczne uniemożliwiają odmowę leczenia grupie kontrolnej, a częste, wielokrotne pomiary dobrze zdefiniowanego zachowania w czasie są wykonalne. NIE stosuj SSED, gdy pytanie badawcze dotyczy rozpowszechnienia na poziomie populacji lub średnich efektów, gdy docelowego zachowania nie można mierzyć wielokrotnie i obiektywnie, gdy efekty przeniesienia lub nieodwracalne efekty terapii uniemożliwiłyby sensowny powrót do fazy wyjściowej, lub gdy celem jest porównanie z normą, a nie analiza funkcjonalna na poziomie indywidualnym.
Ograniczenia i uwagi
- Wyniki są specyficzne dla badanej osoby (osób); generalizacja statystyczna do populacji nie jest uzasadniona na podstawie pojedynczego badania.
- Wymaga częstych, wielokrotnych, obiektywnych pomiarów jasno zoperacjonalizowanego docelowego zachowania – wykonalne dla zachowań jawnych, trudniejsze dla stanów wewnętrznych.
- Projekty odwrócenia są nieodpowiednie, gdy interwencja uczy umiejętności, której nie można zapomnieć, co czyni fazę powrotu do fazy wyjściowej nielogiczną lub nieetyczną.
- Analiza wizualna jest z natury subiektywna; zgodność międzyoceniająca w zakresie wniosków dotyczących zmian faz nie zawsze jest wysoka, a ilościowe uzupełnienia wielkości efektu są niedostatecznie wykorzystywane.
- Efekty przeniesienia między szybko naprzemiennymi warunkami (w projektach naprzemiennych terapii) mogą zaciemniać wyniki.
Warunki podane w źródle nie zastępują niezależnego przeglądu naukowego ani walidacji przez silnik analityczny.
Mocne strony
- Pozwala na wnioskowanie przyczynowe z bardzo małych lub unikalnych próbek, gdzie projekty grupowe są niemożliwe lub nieetyczne.
- Uczestnik służy jako własna kontrola, eliminując zmienność międzyosobniczą i uwidaczniając indywidualną zmianę.
- Ciągle zbierane dane ujawniają dynamikę czasową zmiany zachowania – nie tylko migawki przed i po.
- Elastyczność: wiele wariantów projektów (AB, ABA, ABAB, wielokrotna faza wyjściowa, naprzemienne terapie) dostosowuje się do różnorodnych pytań badawczych i ograniczeń etycznych.
- Replikacja u uczestników, w ustawieniach i dla zachowań buduje kumulatywną bazę dowodową analogiczną do zbieżności meta-analitycznej.
Zastosowania
- Ocena interwencji behawioralnych u osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, niepełnosprawnością intelektualną lub ADHD w placówkach edukacji specjalnej.
- Ocena protokołów rehabilitacyjnych dla pacjentów po urazach mózgu, udarach lub z zaburzeniami motoryki w placówkach klinicznych.
- Testowanie procedur instruktażowych lub strategii zarządzania klasą dla indywidualnych uczniów, których potrzeby znacznie różnią się od grupy.
- Badanie interwencji farmakologicznych lub behawioralnych w przypadku rzadkich schorzeń, gdzie badania RCT na poziomie populacji są niepraktyczne.
- Ocena programów samodzielnego zarządzania opartych na technologii lub aplikacjach na poziomie indywidualnym przed skalowaniem.
- Budowanie bazy dowodowej dla nowych interwencji poprzez systematyczną replikację u różnych osób i w różnych ustawieniach.
Jak to działa
Jak to działa
Przed wprowadzeniem jakiejkolwiek interwencji badacz zbiera wielokrotne pomiary docelowego zachowania w warunkach naturalnych lub niezmanipulowanych. Ta faza wyjściowa (zwykle oznaczana jako A) ustanawia stabilny, przewidywalny wzorzec – wyniki uczestnika bez terapii. Faza wyjściowa powinna być stabilna (niska zmienność) lub wykazywać trend w kierunku przeciwnym do oczekiwanego efektu terapii; niestabilna faza wyjściowa podważa interpretację przyczynową.
Wprowadza się interwencję lub zmienną niezależną (faza B), a to samo docelowe zachowanie jest nadal mierzone z tą samą częstotliwością. Zmiana poziomu (średniej), trendu (nachylenia) i zmienności między fazami A i B stanowi główny dowód efektu. Bardziej złożone projekty dodają dodatkowe fazy (powrót do fazy wyjściowej, druga interwencja) lub równoległe fazy wyjściowe u różnych uczestników, w różnych ustawieniach lub dla różnych zachowań.
Dane są naniesione na wykres szeregów czasowych, a główną metodą analizy jest inspekcja wizualna. Analitycy badają charakterystykę danych w obrębie faz (poziom, trend, zmienność) oraz między fazami (zmiana poziomu, zmiana trendu, nakładanie się sąsiednich faz). Niewielkie nakładanie się danych między fazami oraz natychmiastowe, spójne zmiany faz są traktowane jako dowód związku funkcjonalnego. Wskaźniki wielkości efektu, takie jak brak nakładania się wszystkich par (NAP) lub Tau-U, uzupełniają analizę wizualną.
Kontrola eksperymentalna w SSED opiera się na replikacji. W projekcie odwrócenia interwencja jest wycofywana i ponownie wprowadzana; w projekcie wielokrotnych faz wyjściowych interwencja jest wprowadzana stopniowo w różnych fazach wyjściowych. Każda demonstracja zmiany zachowania zbiegająca się ze zmianą fazy jest replikacją. Trzy lub więcej replikacji tego samego efektu w badaniu stanowi przekonujący dowód związku przyczynowego, zgodnie z logiką replikacji wewnątrzpróbkowej.
Badacz formułuje wnioski dotyczące tego, czy istnieje związek funkcjonalny między zmienną niezależną (interwencją) a zmienną zależną (docelowym zachowaniem) oraz ocenia znaczenie społeczne lub kliniczne wielkości zmiany. Trafność zewnętrzna jest ustalana nie poprzez wnioskowanie statystyczne na podstawie próby, ale poprzez systematyczną replikację w badaniach, ustawieniach i uczestnikach w literaturze.
Częste pułapki
- Zbyt mało punktów danych w fazie wyjściowej: faza wyjściowa składająca się z mniej niż trzech do pięciu stabilnych punktów danych stanowi niewystarczającą podstawę do przewidywania kontrfaktycznego; zbieraj dane, aż wzorzec będzie jasny, zanim wprowadzisz interwencję.
- Zmiana więcej niż jednej zmiennej naraz: jednoczesne wprowadzenie wielu komponentów uniemożliwia przypisanie zmiany do któregokolwiek pojedynczego elementu – zmieniaj jeden warunek na raz.
- Ignorowanie trendu w fazie wyjściowej: faza wyjściowa, która już wykazuje trend w kierunku oczekiwanego efektu terapii, oznacza, że wszelka późniejsza poprawa jest nieinterpretowalna; ustabilizuj lub uwzględnij trend przed kontynuowaniem.
- Nadmierne poleganie wyłącznie na analizie wizualnej: przeszkolenie w zakresie standaryzowanych kryteriów analizy wizualnej i uzupełnienie o co najmniej jedną zweryfikowaną statystykę braku nakładania się (NAP, Tau-U, PND) w celu zwiększenia obiektywności.
- Niewłaściwe zastosowanie projektu odwrócenia do nieodwracalnych wyników: nabywanie umiejętności (np. nauka czytania) nie może zostać odwrócone; zamiast tego użyj projektu wielokrotnej fazy wyjściowej.
Najczęściej zadawane pytania
Czy projekt pojedynczej próby jest „prawdziwym” badaniem eksperymentalnym, czy tylko studium przypadku?
Jest to badanie eksperymentalne. Studium przypadku opisuje, co się wydarzyło; projekt eksperymentalny z pojedynczą próbą aktywnie manipuluje zmienną niezależną i kontroluje czynniki zakłócające poprzez replikację zmian faz w obrębie tego samego uczestnika. Logika wnioskowania przyczynowego różni się od projektów grupowych (opiera się na replikacji wewnątrzpróbkowej, a nie międzypróbkowej), ale jest niewątpliwie rygorystyczna, gdy warunki projektu są spełnione.
Ile punktów danych potrzebuję w każdej fazie?
Ogólną wytyczną jest minimum trzy do pięciu punktów danych na fazę, ale więcej jest zawsze preferowane. Kryterium nie jest stała liczba, ale stabilność: zbieraj dane, aż wzorzec będzie przewidywalny (stabilny poziom, wyraźny trend lub akceptowalna zmienność) przed zmianą faz. Pośpieszne wprowadzanie interwencji po zaledwie jednym lub dwóch punktach fazy wyjściowej podważa interpretację przyczynową.
Kiedy powinienem użyć projektu wielokrotnej fazy wyjściowej zamiast projektu odwrócenia (ABA/ABAB)?
Użyj projektu wielokrotnej fazy wyjściowej, gdy efekt interwencji jest prawdopodobnie nieodwracalny (np. nabywanie umiejętności), gdy wycofanie terapii byłoby nieetyczne lub gdyby odwrócenie zniweczyło rzeczywiste korzyści terapeutyczne. Projekt odwrócenia jest najbardziej odpowiedni, gdy oczekuje się, że docelowe zachowanie powróci do poziomu fazy wyjściowej po usunięciu interwencji – zazwyczaj zachowania instrumentalne utrzymywane przez warunki środowiskowe, a nie nabyte umiejętności.
Czy mogę używać statystyk z danymi pojedynczej próby, czy wystarczy analiza wizualna?
Analiza wizualna jest podstawową i tradycyjną metodą, ale zaleca się ilościowe uzupełnienia. Statystyki braku nakładania się, takie jak Nonoverlap of All Pairs (NAP), Tau-U lub Percentage of Nonoverlapping Data (PND), stanowią obiektywny wskaźnik wielkości efektu i ułatwiają komunikację z odbiorcami niezaznajomionymi z wykresami szeregów czasowych. Modelowanie wielopoziomowe i testy randomizacyjne są również stosowane, gdy dane i projekt je uzasadniają.
Jak ustalić trafność zewnętrzną na podstawie badania z tylko jednym lub kilkoma uczestnikami?
Trafność zewnętrzna w SSED jest budowana poprzez systematyczną replikację w badaniach – własną replikację u wielu uczestników w tym samym badaniu (bezpośrednia replikacja) oraz kolejne badania w różnych ustawieniach, populacjach i przez różnych badaczy (systematyczna replikacja). Pojedyncze badanie nie ustala trafności zewnętrznej; robi to zbiór powtarzanych badań. Jest to analogiczne do roli meta-analizy dla piśmiennictwa o projektach grupowych.
Pokrewne metody
Źródła
Kazdin, A. E. (1982). Single-Case Research Designs: Methods for Clinical and Applied Settings. Oxford University Press.
ISBN: 978-0195030440Skopiowano.Sidman, M. (1960). Tactics of Scientific Research: Evaluating Experimental Data in Psychology. Basic Books.
Otwórz odnośnik do publikacjiSkopiowano.