Przejdź do treści
Wróć do wyników wyszukiwania

Badanie kliniczne fazy II — wczesna ocena skuteczności i dawki

Autor metody
U.S. Food and Drug Administration / ICH E8 guidelines (institutionalised framework)
Rok
1960s–1970s (formalised in US federal drug regulation)
Typ
Interventional clinical study design
Rodzina
Clinical / epidemiology

Ten tekst jest tłumaczeniem maszynowym i nie został jeszcze sprawdzony. Przeczytaj oryginał po angielsku

Rozmiar czcionki

Do czego służy?

Badanie kliniczne fazy II stanowi drugi etap w procesie rozwoju leku lub interwencji, przeprowadzane po badaniach bezpieczeństwa fazy I. Jego głównym celem jest ocena, czy interwencja wykazuje wstępne sygnały skuteczności w odpowiedniej populacji pacjentów przy dawce ustalonej w fazie I, przy jednoczesnej dalszej charakterystyce profilu bezpieczeństwa i tolerancji.

Badania fazy II są zazwyczaj mniejsze niż badania potwierdzające fazy III i służą jako kluczowe punkty decyzyjne „go/no-go” przed inwestycjami na dużą skalę.

Intuicja stojąca za metodą

Należy traktować fazę II jako pierwszy rzeczywisty „casting” nowego leku na prawdziwych pacjentach. Faza I już wykazała, że lek nie jest ostro niebezpieczny i zasugerowała tolerowany zakres dawek. Faza II pyta teraz: czy faktycznie robi coś pożytecznego? Naukowcy podają lek umiarkowanej wielkości grupie pacjentów z docelową chorobą i mierzą, czy występują mierzalne poprawy — zmniejszenie guza, obniżenie wiremii, poprawa wyników objawowych. Badanie nie jest jeszcze wystarczająco mocne, aby ostatecznie udowodnić działanie leku; jego wielkość ma na celu wykrycie obiecującego sygnału i wyeliminowanie kandydatów ewidentnie nieskutecznych przed znacznie droższą fazą III.

Historia

Ramy etapowych badań klinicznych wyłoniły się z reform regulacyjnych XX wieku, po katastrofach związanych z bezpieczeństwem leków, w szczególności tragedii talidomidowej z początku lat 60. XX wieku, która doprowadziła do uchwalenia w Stanach Zjednoczonych ustawy Kefauver-Harris z 1962 r. Paradygmat rozwoju w czterech fazach był stopniowo kodyfikowany poprzez przepisy FDA, a następnie harmonizowany międzynarodowo poprzez wytyczną ICH E8 „Ogólne rozważania dotyczące badań klinicznych” (1997, zrewidowana w 2021 r.). Metodologia projektowania badań fazy II znacznie rozwinęła się w latach 80. i 90. XX wieku wraz z rozwojem optymalnych dwuetapowych projektów autorstwa Simona (1989), które stały się standardem w badaniach fazy II z jednym ramieniem w onkologii.

Kiedy stosować

Należy przeprowadzić badanie fazy II, gdy badana interwencja przeszła badania bezpieczeństwa fazy I i istnieje potrzeba ustalenia, czy wykazuje ona znaczący sygnał skuteczności w docelowej populacji pacjentów, zanim zaangażuje się duże, kosztowne badanie potwierdzające fazy III. Faza II jest odpowiednia, gdy istnieje wiarygodny punkt końcowy zastępczy lub pośredni i gdy przewidywana wielkość efektu jest wystarczająco duża, aby można ją było wykryć przy umiarkowanej wielkości próby. Nie należy stosować projektu fazy II z jednym ramieniem, gdy istniejący standard opieki sprawia, że historyczny komparator jest nieodpowiedni lub gdy ścieżka regulacyjna wymaga wcześniejszych dowodów z randomizacji; w takich przypadkach należy rozważyć randomizowane badanie fazy II lub płynny adaptacyjny projekt fazy II/III.

Ograniczenia i uwagi

  • Projekty z jednym ramieniem opierają się na historycznych wskaźnikach kontrolnych, które mogą nie odzwierciedlać dokładnie obecnego standardu opieki, prowadząc do błędnych wniosków.
  • Badania fazy II są zazwyczaj niewystarczająco mocne, aby wykryć niewielkie, ale klinicznie istotne różnice w leczeniu, co grozi fałszywie negatywnymi decyzjami.
  • Punkty końcowe zastępcze stosowane w fazie II nie zawsze korelują z wynikami klinicznymi, które mają znaczenie dla pacjentów lub regulatorów w fazie III.
  • Wyniki pojedynczego badania fazy II rzadko są wystarczające do uzyskania zgody regulacyjnej (z wyjątkiem ścieżek przyspieszonych), co wymaga dalszej fazy potwierdzającej.

Warunki podane w źródle nie zastępują niezależnego przeglądu naukowego ani walidacji przez silnik analityczny.

Mocne strony

  • Stanowi wczesny, opłacalny filtr eliminujący nieskutecznych kandydatów przed inwestycjami w fazę III.
  • Umożliwia doprecyzowanie dawki przy użyciu rzeczywistych danych od pacjentów z docelowej populacji chorobowej.
  • Może być przeprowadzane przy stosunkowo małych wielkościach próby w porównaniu z badaniami potwierdzającymi fazy III.
  • Projekty z jednym ramieniem mogą przebiegać szybko i generować użyteczne sygnały w przypadku rzadkich chorób lub wysoce wyselekcjonowanych populacji onkologicznych.
  • Randomizowane projekty fazy II zapewniają bezstronne oszacowania wielkości efektu, które bezpośrednio informują o obliczeniach wielkości próby dla fazy III.

Zastosowania

  • Onkologia: ocena wskaźnika odpowiedzi guza (wskaźnika odpowiedzi obiektywnej) nowej terapii celowanej lub immunoterapii w specyficznej populacji pacjentów wyselekcjonowanej pod kątem biomarkerów.
  • Choroby zakaźne: ocena redukcji wiremii lub wskaźników wyleczenia mikrobiologicznego nowego antybiotyku lub środka przeciwwirusowego.
  • Neurologia: oszacowanie wielkości efektu na zweryfikowanej skali oceny (np. ADAS-Cog w chorobie Alzheimera) w celu ustalenia mocy dla późniejszego badania fazy III.
  • Kardiologia: pomiar redukcji ciśnienia krwi lub skuteczności obniżania lipidów nowego środka u pacjentów z nadciśnieniem lub dyslipidemią.
  • Choroby rzadkie: dostarczenie wstępnych dowodów skuteczności w celu wsparcia przyspieszonych ścieżek zatwierdzania regulacyjnego, takich jak oznaczenie FDA Breakthrough Therapy.
  • Urządzenia i diagnostyka medyczna: wykazanie koncepcji działania przed badaniami kluczowymi urządzenia.

Jak to działa

Jak to działa

1

Na podstawie maksymalnej tolerowanej dawki i danych farmakokinetycznych z fazy I, badacze wybierają jedną lub więcej dawek do oceny. Niektóre projekty fazy II obejmują komponent badania zakresu dawek (faza IIa) w celu doprecyzowania optymalnej dawki przed bardziej formalnym badaniem skuteczności w większej kohorcie fazy IIb.

2

Pacjenci z docelową chorobą lub stanem są rekrutowani zgodnie z precyzyjnie określonym protokołem z zdefiniowanymi kryteriami włączenia i wyłączenia. Wielkość próby w fazie II zazwyczaj waha się od 20 do 300 uczestników, w zależności od obszaru chorobowego, oczekiwanego efektu i pierwszorzędowego punktu końcowego. Randomizacja i ramię kontrolne są uwzględniane w niektórych projektach fazy II (randomizowane badania fazy II), ale projekty z jednym ramieniem pozostają powszechne, szczególnie w onkologii.

3

Zrekrutowani uczestnicy otrzymują badane leczenie (oraz placebo lub aktywny komparator w projektach randomizowanych) w kontrolowanych warunkach przez okres określony w protokole. W okresie leczenia śledzona jest zgodność z protokołem, leki przyjmowane równocześnie i naruszenia protokołu.

4

Pierwszorzędowy punkt końcowy — często punkt zastępczy lub pośredni, taki jak wskaźnik odpowiedzi obiektywnej, zmiana biomarkera lub marker zastępczy — jest mierzony w predefiniowanych punktach czasowych. Drugorzędowe punkty końcowe obejmujące jakość życia, markery farmakodynamiczne i inne wyniki kliniczne uzupełniają analizę pierwszorzędową. Analizy statystyczne koncentrują się na oszacowaniu wielkości efektu i jego przedziału ufności, a nie na ostatecznym odrzuceniu hipotezy.

5

Zdarzenia niepożądane, ciężkie zdarzenia niepożądane i nieprawidłowości laboratoryjne są rejestrowane i klasyfikowane (np. przy użyciu kryteriów CTCAE w onkologii). Zespół ds. Monitorowania Danych i Bezpieczeństwa (DSMB) lub niezależny komitet monitorujący może przeprowadzać okresowe przeglądy bezpieczeństwa i zalecać wcześniejsze zakończenie badania, jeśli pojawi się niedopuszczalna toksyczność.

6

Na koniec badania analizuje się całość sygnałów skuteczności i danych dotyczących bezpieczeństwa, aby zdecydować, czy przejść do fazy III. Precyzyjnie określone kryterium sukcesu — takie jak obserwowany wskaźnik odpowiedzi przekraczający historyczny benchmark — stanowi obiektywny próg. Badania, które nie spełniają kryterium, są zazwyczaj przerywane, co pozwala zaoszczędzić zasoby, które w przeciwnym razie zostałyby wydane na duże badanie potwierdzające dla nieskutecznej lub niebezpiecznej interwencji.

Częste pułapki

  • Wybór zbyt optymistycznej wielkości efektu podczas planowania badania — prowadzi to do zbyt małej próby, aby wykryć rzeczywisty, bardziej umiarkowany efekt, co skutkuje fałszywie negatywnym wynikiem i błędnym przerwaniem rozwoju leku.
  • Użycie historycznego wskaźnika kontrolnego, który jest nieaktualny lub pochodzi z innej populacji pacjentów — zniekształca to próg „go/no-go” i może albo promować nieskuteczny lek, albo zlikwidować skuteczny.
  • Mylenie celów fazy IIa (poszukiwanie dawki) i fazy IIb (sygnał skuteczności) w jednym, niewystarczająco mocnym badaniu — oba cele wymagają różnych projektów i powinny być planowane oddzielnie lub jako jasno precyzowany projekt sekwencyjny.
  • Zaniechanie precyzyjnego określenia kryterium sukcesu przed odtajnieniem danych — ustalanie progu post hoc zwiększa błąd typu I i narusza integralność naukową.
  • Traktowanie pozytywnego wyniku fazy II jako dowodu skuteczności — sygnały z fazy II rutynowo nie powtarzają się w fazie III; sponsorzy powinni traktować fazę II jako generującą hipotezy, a nie potwierdzającą.

Najczęściej zadawane pytania

Jaka jest różnica między fazą IIa a fazą IIb?

Faza IIa zazwyczaj odnosi się do wcześniejszych, mniejszych badań skoncentrowanych na ustaleniu dawki, farmakodynamice i wstępnej tolerancji w populacji docelowej — zasadniczo potwierdzając, że właściwa dawka z fazy I faktycznie działa zgodnie z oczekiwaniami u pacjentów. Faza IIb to większe, bardziej formalne badanie sygnału skuteczności, które mierzy pierwszorzędowy punkt końcowy w odniesieniu do precyzyjnie określonego progu. Rozróżnienie to jest konwencją, a nie definicją regulacyjną, i nie wszystkie badania są tak oznaczane.

Czy badania fazy II wymagają grupy kontrolnej?

Nie zawsze. Projekty z jednym ramieniem są powszechne i odpowiednie, gdy istnieje wiarygodny historyczny wskaźnik kontrolny, a choroba lub punkt końcowy są dobrze scharakteryzowane (jak w wielu przypadkach onkologicznych). Jednakże randomizowane badania fazy II z równoległym ramieniem kontrolnym dają mniej obciążone oszacowania wielkości efektu i są preferowane, gdy wskaźniki historyczne są niepewne, gdy dobór pacjentów może różnić się od historycznych zbiorów danych, lub gdy badanie może stanowić podstawę do planowania fazy III.

Co to jest projekt dwuetapowy Simona i kiedy jest stosowany?

Optymalny dwuetapowy projekt Simona (1989) to sekwencyjna metoda fazy II z jednym ramieniem, która obejmuje precyzyjnie określony analizę pośrednią po małym pierwszym etapie. Jeśli liczba odpowiedzi w pierwszym etapie spadnie poniżej określonego progu, badanie zostaje wcześnie przerwane z powodu braku skuteczności. Jeśli go przejdzie, badanie kontynuuje się z pełną próbą w drugim etapie. Jest on szeroko stosowany w badaniach fazy II w onkologii, aby uniknąć narażania dodatkowych pacjentów na nieskuteczny lek i oszczędzać zasoby.

Czy badanie fazy II może prowadzić bezpośrednio do zatwierdzenia regulacyjnego?

W większości przypadków nie, ale agencje regulacyjne stworzyły przyspieszone ścieżki, gdzie dane z fazy II mogą wspierać warunkowe lub przyspieszone zatwierdzenie. Ścieżka przyspieszonego zatwierdzenia FDA (21 CFR 314 Subpart H) i warunkowe pozwolenie na dopuszczenie do obrotu EMA pozwalają na zatwierdzenie na podstawie punktów końcowych zastępczych z fazy II, gdy lek zaspokaja niezaspokojoną potrzebę medyczną, z wymogiem potwierdzających badań fazy III po zatwierdzeniu.

Jak wybrać pierwszorzędowy punkt końcowy dla badania fazy II?

Pierwszorzędowy punkt końcowy powinien być mierzalny, klinicznie istotny (lub zweryfikowany jako punkt zastępczy dla wyniku klinicznego), osiągalny w ramach czasowych badania i wystarczająco czuły, aby wykryć oczekiwany efekt leczenia przy zaplanowanej wielkości próby. Powszechnie stosowane punkty końcowe obejmują wskaźnik odpowiedzi obiektywnej w onkologii, zmianę od wartości wyjściowej na zweryfikowanej skali oceny w zaburzeniach OUN lub normalizację biomarkera w chorobach metabolicznych. Punkt końcowy musi być precyzyjnie określony, a jego pomiar musi być znormalizowany we wszystkich ośrodkach.

Pokrewne metody

Źródła

  1. Friedman, L. M., Furberg, C. D., DeMets, D. L., Reboussin, D. M., & Granger, C. B. (2015). Fundamentals of Clinical Trials (5th ed.). Springer.

    ISBN: 978-3319185392
    Skopiowano.
  2. Phase II clinical trial. Wikipedia.

    Otwórz odnośnik do publikacji
    Skopiowano.