Przejdź do treści
Wróć do wyników wyszukiwania

Fenomenologia krytyczna — Krytyczne badania fenomenologiczne

Autor metody
Lisa Guenther, Gayle Salamon, Alia Al-Saji (among others); draws on Husserl, Heidegger, Merleau-Ponty, and Frankfurt School critical theory
Rok
Late 20th–early 21st century (fully articulated ~2000s–2010s)
Typ
Qualitative research approach — interpretive and emancipatory
Rodzina
Qualitative design / analysis

Ten tekst jest tłumaczeniem maszynowym i nie został jeszcze sprawdzony. Przeczytaj oryginał po angielsku

Rozmiar czcionki

Do czego służy?

Fenomenologia krytyczna jest jakościowym podejściem badawczym, które łączy klasyczne metody fenomenologiczne z teorią krytyczną w celu analizy tego, w jaki sposób siły strukturalne — rasa, płeć, klasa, niepełnosprawność i inne osie władzy — kształtują i ograniczają przeżywane doświadczenie.

Zamiast dążyć do neutralnego opisu uniwersalnych esencji, stawia pytania o to, czyje doświadczenia są w centrum, czyje są marginalizowane, i w jaki sposób opresyjne struktury społeczne są odtwarzane w ciele i w codziennym życiu. Została skonsolidowana jako odrębna dziedzina przez badaczy takich jak Lisa Guenther, Gayle Salamon i Alia Al-Saji.

Intuicja stojąca za metodą

Standardowa fenomenologia pyta: „Jakie jest to doświadczenie?”. Fenomenologia krytyczna dodaje pilne uzupełnienie: „A w jaki sposób to doświadczenie jest produkowane, ograniczane lub negowane przez struktury władzy?”. Kiedy badacz prosi osoby uwięzione o opisanie przeżywanego doświadczenia odosobnienia, lub prosi kobiety z mniejszości rasowych o opisanie poruszania się po systemie opieki zdrowotnej, fenomenologia krytyczna nalega, aby ich relacje nie mogły być oddzielone od systemowego rasizmu, polityki więziennictwa lub seksizmu. Metoda ta łączy opis i krytykę strukturalną, odróżniając ją zarówno od czystej fenomenologii, jak i od podejść krytycznych opartych wyłącznie na dyskursie.

Historia

Fenomenologia krytyczna wyłoniła się z trwającego napięcia w filozofii fenomenologicznej dotyczącego jej związku z polityką i władzą. Wcześni fenomenolodzy, w tym Husserl i Merleau-Ponty, byli krytykowani za tworzenie opisów doświadczenia, które niejawnie przyjmowały białego, pełnosprawnego, zachodniego mężczyznę jako uniwersalną normę. Filozofki feministyczne, w tym Iris Marion Young i Sandra Lee Bartky, zaczęły kwestionować ten uniwersalizm w latach 80. i 90. XX wieku, zwracając uwagę na ucieleśnienie uwarunkowane płcią i rasą. W latach 2000. i 2010. badacze tacy jak Lisa Guenther, Alia Al-Saji i Gayle Salamon skonsolidowali „fenomenologię krytyczną” jako wyraźny program badawczy, czego kulminacją był redagowany tom „50 Concepts for a Critical Phenomenology” (Northwestern University Press) z 2020 roku, który jest obecnie kluczowym odniesieniem dla tej dziedziny.

Kiedy stosować

Stosuj fenomenologię krytyczną, gdy twoje pytanie badawcze dotyczy tego, w jaki sposób osoby z grup marginalizowanych lub strukturalnie wrażliwych doświadczają zjawisk kształtowanych przez władzę, ucisk lub systemowe wykluczenie — na przykład, przeżywane doświadczenia profilowania rasowego, dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, przemocy ze względu na płeć lub zaniedbania instytucjonalnego. Jest ona odpowiednia, gdy sam opis jest niewystarczający, a badacz zobowiązuje się do umiejscowienia wyników w krytycznych ramach teoretycznych. Nie jest odpowiednia, gdy pytanie badawcze jest neutralne lub eksploracyjne bez wymiaru strukturalnego, gdy badaczowi brakuje teoretycznych podstaw w krytycznych ramach wymaganych do rygorystycznego przeprowadzenia etapu krytyki, lub gdy celem jest uzyskanie statystycznie uogólnialnych wyników. Jeśli uczestnicy nie pochodzą ze strukturalnie wrażliwych pozycji, standardowa fenomenologia lub fenomenologia hermeneutyczna jest prawdopodobnie wystarczająca.

Ograniczenia i uwagi

  • Wymaga od badacza biegłości zarówno w metodzie fenomenologicznej, jak i w co najmniej jednej tradycji teorii krytycznej — połączenie to wymaga znacznego przygotowania.
  • Wyniki nie są statystycznie uogólnialne; fenomenologia krytyczna formułuje twierdzenia o warunkach strukturalnych, a nie o rozpowszechnieniu w populacji.
  • Orientacja emancypacyjna może tworzyć napięcia z instytucjonalnymi procesami przeglądu IRB/etycznego, które mogą nie uwzględniać projektów inspirowanych aktywizmem lub rzecznictwem.
  • Pozycja badacza jest kluczowa: jeśli nie jest ona autentycznie badana, rama krytyczna może stać się fasadą, a nie merytoryczną analizą.
  • Recenzenci w kulturach dyscyplinarnych bardziej pozytywistycznych mogą opierać się wyraźnie politycznej orientacji metody.

Warunki podane w źródle nie zastępują niezależnego przeglądu naukowego ani walidacji przez silnik analityczny.

Mocne strony

  • Łączy bogactwo fenomenologiczne i wyjaśnienie strukturalne w jednym badaniu, unikając podziału między opisem doświadczeniowym a krytyką społeczną.
  • Wyraźnie upolitycznia dociekania: nazywa, kto korzysta, a kto jest krzywdzony przez badane zjawiska, czyniąc widocznymi stawki badania.
  • Stawia w centrum relacje grup, których doświadczenia są rutynowo wykluczane z głównych tradycji badawczych.
  • Kompatybilna z partycypacyjnymi i zorientowanymi na działanie projektami badawczymi, dzięki czemu wyniki są użyteczne dla społeczności, a nie tylko dla odbiorców akademickich.
  • Elastyczna teoretycznie — może czerpać z ram feministycznych, krytycznej teorii rasy, queer, studiów nad niepełnosprawnością lub dekolonialnych, w zależności od zjawiska.
  • Opiera się na solidnych podstawach filozoficznych (Husserl, Merleau-Ponty, Heidegger), jednocześnie rozszerzając je na współczesny teren polityczny.

Zastosowania

  • Badanie przeżywanego doświadczenia uwięzienia, odosobnienia lub kontaktu z wymiarem sprawiedliwości z perspektywy osób poddanych systemom więziennictwa.
  • Badanie, jak osoby rasowo zróżnicowane doświadczają nadzoru cielesnego, profilowania rasowego lub mikroagresji w codziennych ustawieniach instytucjonalnych.
  • Badanie doświadczeń osób z niepełnosprawnościami w niedostępnych przestrzeniach, spotkaniach medycznych lub wykluczeniu społecznym w sposób łączący indywidualne relacje ze strukturami ableistycznymi.
  • Badanie, jak kobiety, osoby niebinarne lub osoby niekonformistyczne płciowo doświadczają systemów opieki zdrowotnej, środowisk pracy lub przestrzeni publicznej.
  • Analiza doświadczeń uchodźców i osób ubiegających się o azyl związanych z przesiedleniem, przekraczaniem granic i wykluczeniem w ramach reżimów imigracyjnych.
  • Badanie doświadczenia strukturalnego ubóstwa lub niepewności mieszkaniowej w celu powiązania relacji cielesnych i emocjonalnych z warunkami politycznymi i instytucjonalnymi.

Jak to działa

Jak to działa

1

Badacz określa swoją własną pozycję społeczną — rasę, płeć, klasę, pozycję instytucjonalną — i wyjaśnia, w jaki sposób może ona wpływać na dostęp do uczestników, interpretację relacji i polityczne stawki badania. Nie jest to zwykła refleksyjność, lecz krytyczne uznanie, że produkcja wiedzy jest zawsze umiejscowiona i politycznie zaangażowana. Przyjmowane tu założenia obejmują nie tylko osobiste uprzedzenia, ale także dominujące ideologie, które naturalizują nierówność.

2

Bogate relacje pierwszoosobowe dotyczące przeżywanego doświadczenia są zbierane za pomocą pogłębionych wywiadów, grup fokusowych, obserwacji uczestniczącej lub narracji autobiograficznych z uczestnikami, którzy zazwyczaj należą do grup marginalizowanych lub strukturalnie wrażliwych. Gromadzenie danych ma charakter nieekstrakcyjny: uczestnicy są traktowani jako współinterpretatorzy własnej sytuacji, a nie jako źródła danych. Typowe wielkości próby odzwierciedlają fenomenologię (5–25), chociaż akceptowane są mniejsze próby celowe, gdy grupa jest trudna do osiągnięcia.

3

Transkrypcje i notatki terenowe są uważnie czytane zarówno pod kątem treści fenomenologicznej — tekstury tego, co opisują uczestnicy — jak i pod kątem śladów ograniczeń strukturalnych: momentów, w których władza, wykluczenie lub normalizacja pojawiają się w języku doświadczenia. Badacz identyfikuje jednostki znaczeniowe i klastry tematyczne w tradycji fenomenologicznej, jednocześnie pytając, jakie warunki społeczne i polityczne sprawiają, że każdy klaster jest możliwy lub nieunikniony.

4

Wyniki tematyczne są zestawiane w dialogu z krytycznymi ramami teoretycznymi — teorią feministyczną, krytyczną teorią rasy, studiami nad niepełnosprawnością, teorią queer lub podobnymi — w celu nazwania sił strukturalnych, które implikują relacje z życia. Ten krok wykracza poza opis do wyjaśnienia: wzorce w doświadczeniu są powiązane z odtwarzalnymi mechanizmami władzy, zamiast być traktowane jako zjawiska czysto indywidualne lub psychologiczne.

5

Synteza jest zorientowana na cele emancypacyjne: wyniki są pisane i rozpowszechniane w sposób, który może być wykorzystany przez społeczności, rzeczników lub decydentów do kwestionowania warunków ograniczających badane doświadczenia. Badacz rozważa, w jaki sposób wiedza jest zwracana uczestnikom i czy badanie ryzykuje wzmocnienie tych samych struktur, które krytykuje.

Częste pułapki

  • Dodawanie krytyki po fakcie — traktowanie opisu fenomenologicznego jako właściwej pracy i dodawanie akapitu teorii krytycznej na końcu nie daje ani dobrej fenomenologii, ani prawdziwej krytyki; analiza strukturalna musi być wpleciona w cały proces.
  • Redukowanie uczestników do ofiar — fenomenologia krytyczna musi nazywać krzywdę strukturalną, nie zacierając sprawczości, odporności ani złożoności uczestników; nadmiernie deterministyczne relacje o ucisku spłaszczają ludzi, których doświadczenia są badane.
  • Wybieranie ram krytycznych, które nie pasują do zjawiska — stosowanie teorii feministycznej do doświadczeń zakorzenionych głównie w rasowych strukturach więziennych lub odwrotnie, prowadzi do błędów kategoryzacji, które podważają etap krytyki.
  • Zaniedbywanie zwrotu wiedzy — przypisywanie celów emancypacyjnych, jednocześnie tworząc wyniki zrozumiałe tylko dla odbiorców akademickich, jest sprzeczne z zobowiązaniami metody; należy rozważyć dostępne formaty, sprawdzanie przez członków grupy i rozpowszechnianie w społeczności.
  • Mylenie fenomenologii krytycznej z krytyczną analizą dyskursu — pierwsza jest zakorzeniona w przeżywanym, ucieleśnionym doświadczeniu i filozofii fenomenologicznej; druga analizuje struktury języka i tekstu; są one komplementarne, ale nie wymienne.

Najczęściej zadawane pytania

Czym fenomenologia krytyczna różni się od standardowej fenomenologii?

Standardowa fenomenologia dąży do jak najpełniejszego opisu istotnej struktury przeżywanego doświadczenia, zazwyczaj zawieszając kontekst strukturalny lub polityczny, aby pozostać blisko zjawisk. Fenomenologia krytyczna zachowuje ten rygor opisowy, ale odmawia traktowania doświadczenia jako czegoś odrębnego od struktur władzy, które je produkują, ograniczają lub negują. Kroki analityczne obejmują obowiązkowy etap krytyki, w którym wyniki tematyczne są łączone z ramami takimi jak krytyczna teoria rasy, teoria feministyczna lub studia nad niepełnosprawnością.

Z którą ramą teorii krytycznej powinienem połączyć fenomenologię krytyczną?

Rama powinna być dobrana tak, aby pasowała do wymiaru strukturalnego zjawiska, a nie wybrana arbitralnie. Jeśli badane doświadczenia są kształtowane głównie przez hierarchie rasowe, naturalnym połączeniem jest krytyczna teoria rasy. Doświadczenia związane z płcią lub intersekcjonalne wymagają ram feministycznych lub intersekcjonalnych. Doświadczenia związane z niepełnosprawnością wymagają krytycznych studiów nad niepełnosprawnością. Możliwe jest jednoczesne stosowanie wielu ram, ale wymaga to jasnego określenia, w jaki sposób one oddziałują.

Czy fenomenologia krytyczna wymaga postawy politycznej lub aktywistycznej?

Wymaga orientacji emancypacyjnej — badacz musi być świadomy sił strukturalnych kształtujących doświadczenie i zaangażowany w tworzenie wiedzy, która może być wykorzystana do kwestionowania tych sił. Nie jest to to samo, co bycie aktywistą; głównym obowiązkiem badacza jest rygorystyczne dociekanie. Metoda jest jednak niekompatybilna z twierdzeniem o neutralności wartości i badacze powinni być przygotowani do wyjaśnienia tego recenzentom z tradycji pozytywistycznych.

Czy fenomenologię krytyczną można połączyć z partycypacyjnymi badaniami akcji?

Tak — jest to jedno z najbardziej produktywnych połączeń. Partycypacyjne badania akcji podzielają zaangażowanie fenomenologii krytycznej we współtworzenie wiedzy z marginalizowanymi społecznościami, a nie na nich, oraz w orientowanie wyników na zmianę. Połączenie to wzmacnia zarówno etap emancypacyjny fenomenologii krytycznej, jak i teoretyczne podstawy pracy partycypacyjnej.

Jak radzić sobie z pozycjonalnością jako badacz wewnętrzny czy zewnętrzny?

Obie pozycje niosą ze sobą odrębne ryzyko. Badacze wewnętrzni mogą nieumyślnie zamilczeć doświadczenia odbiegające od ich własnych; badacze zewnętrzni mogą błędnie interpretować relacje lub wydobywać wiedzę bez odpowiedniego zwrotu do społeczności. Fenomenologia krytyczna wymaga, aby pozycja była uczciwie badana przez cały okres gromadzenia danych i analizy — nie rozwiązywana raz na początku, lecz powracana w miarę postępu badania i w miarę jak etap krytyki wymaga coraz bardziej specyficznych twierdzeń strukturalnych.

Pokrewne metody

Źródła

  1. Guenther, L. (2020). Critical phenomenology. In G. Weiss, A. V. Murphy, & G. Salamon (Eds.), 50 Concepts for a Critical Phenomenology (pp. 11–16). Northwestern University Press.

    ISBN: 978-0810141018
    Skopiowano.
  2. Salamon, G. (2018). The Life of the Body: Phenomenology and Ethics. Columbia University Press.

    Otwórz odnośnik do publikacji
    Skopiowano.