Przejdź do treści
Wróć do wyników wyszukiwania

Fenomenologia hermeneutyczna krytyczna — krytycznie zorientowane badanie interpretacyjne doświadczenia życiowego

Autor metody
Hans-Georg Gadamer (hermeneutic tradition); Max van Manen (pedagogical application); influenced by Frankfurt School critical theory
Rok
1960s–1990s (Gadamer 1960; van Manen 1990; critical synthesis developed through 1990s–2000s)
Typ
Qualitative research approach
Rodzina
Qualitative design / analysis

Ten tekst jest tłumaczeniem maszynowym i nie został jeszcze sprawdzony. Przeczytaj oryginał po angielsku

Rozmiar czcionki

Do czego służy?

Fenomenologia hermeneutyczna krytyczna jest jakościowym podejściem badawczym, które łączy hermeneutykę gadamerowską — filozoficzne studium interpretacji — z krytyczną teorią społeczną, aby zbadać zarówno życiowe znaczenie doświadczenia, jak i strukturalne, ideologiczne oraz nacechowane władzą warunki, które je kształtują.

Stawia pytania nie tylko „jakie jest to doświadczenie?”, ale także „jakie historyczne, społeczne i polityczne siły je wytwarzają i ograniczają?”. Podejście to jest szeroko stosowane w edukacji, pielęgniarstwie, pracy socjalnej i naukach o człowieku.

Intuicja stojąca za metodą

Fenomenologia hermeneutyczna już wykracza poza powierzchowne opisy, nalegając, że interpretacja jest zawsze prowadzona z perspektywy tradycji historycznej i horyzontu kulturowego. Fenomenologia hermeneutyczna krytyczna czyni dalszy krok: wykorzystuje tę głębię interpretacyjną do ujawnienia nierówności, przyjmowanych za pewnik relacji władzy i założeń ideologicznych osadzonych w doświadczeniu życiowym. Badacz nie tylko relacjonuje, jak uczestnicy doświadczają czegoś — on bada, dlaczego te doświadczenia przybierają taką, a nie inną formę, czyim interesom służą i jakie możliwości zmiany mogą istnieć. Można to postrzegać jako jednoczesne, empatyczne i polityczne odczytywanie doświadczenia życiowego.

Historia

Podstawy filozoficzne leżą w dziele Hansa-Georga Gadamera Prawda i metoda (1960), który argumentował, że zrozumienie jest zawsze historycznie umiejscowione i że horyzont interpretatora łączy się z horyzontem tekstu poprzez dialog. Wcześniejsza hermeneutyka ontologiczna Martina Heideggera (Bycie i czas, 1927) stanowiła egzystencjalne tło. Krytyczna teoria społeczna — zwłaszcza Szkoła Frankfurcka, a później teoria działania komunikacyjnego Habermasa — dostarczyła wymiaru emancypacyjnego. W naukach o człowieku i edukacji praca Maxa van Manena Researching Lived Experience (1990) stała się kanonicznym przewodnikiem metodycznym dla fenomenologii hermeneutycznej, a późniejsi badacze, zwłaszcza w pielęgniarstwie (Nancy Diekelmann) i edukacji, włączyli jawne ramy krytyczne do podejścia van Manena w latach 90. i 2000.

Kiedy stosować

Fenomenologia hermeneutyczna krytyczna jest odpowiednia, gdy pytanie badawcze ma na celu zarówno zrozumienie życiowego znaczenia doświadczenia, jak i skrytykowanie warunków społecznych, instytucjonalnych lub ideologicznych, które je wytwarzają. Nadaje się do badań w dziedzinie edukacji, zdrowia, pracy socjalnej, pielęgniarstwa i innych dziedzinach usług ludzkich, gdzie asymetrie władzy, marginalizacja lub nierówność strukturalna są istotne dla zjawiska. Podejście wymaga bogatych danych narracyjnych od uczestników, którzy bezpośrednio przeżyli zjawisko, a także spójnych ram teoretycznych krytycznych, które kierują etapem krytyki. Nie jest odpowiednie, gdy celem badania jest jedynie zrozumienie opisowe (zamiast tego należy użyć fenomenologii hermeneutycznej lub IPA), gdy próba nie może wygenerować wystarczającej głębi narracyjnej, lub gdy krytyczne ramy teoretyczne nie są uzasadnione przez zjawisko.

Ograniczenia i uwagi

  • Podwójne wymagania interpretacji fenomenologicznej i krytycznego teoretyzowania wymagają znacznej wiedzy metodycznej; badacze muszą być biegli w obu tradycjach.
  • Wyniki są specyficzne dla kontekstu i głęboko interpretacyjne; generalizacja statystyczna nie jest możliwa ani zamierzona.
  • Wybór krytycznych ram teoretycznych (feministycznych, foucaultowskich, krytycznej teorii rasy itp.) jest znaczący i musi być uzasadniony przez zjawisko i pytanie badawcze.
  • Podejście może prowadzić do długich, złożonych analiz, które trudno streścić w konwencjonalnych formatach akademickich.
  • Ryzyko, że agenda krytyczna przeważy nad wiernością fenomenologiczną — badacze mogą nieumyślnie narzucić odczytanie teoretyczne, zamiast pozostać wierni życiowym znaczeniom uczestników.

Warunki podane w źródle nie zastępują niezależnego przeglądu naukowego ani walidacji przez silnik analityczny.

Mocne strony

  • Integruje głębię interpretacyjną i krytyczną analizę społeczną w jednej spójnej ramie, dając wyniki, które są zarówno ugruntowane doświadczeniowo, jak i poinformowane politycznie.
  • Traktuje pozycję badacza jako zasób analityczny, a nie zagrożenie, umożliwiając refleksyjne i przejrzyste badania naukowe.
  • Dobrze nadaje się do badań z udziałem populacji zmarginalizowanych lub wrażliwych, gdzie warunki strukturalne znacząco kształtują doświadczenie życiowe.
  • Generuje implikacje dla praktyki, polityki i zmian społecznych, wykraczając poza opis akademicki.
  • Elastyczne źródła danych — wywiady, dokumenty, narracje i teksty terenowe mogą być włączone w krąg hermeneutyczny.

Zastosowania

  • Badanie, w jaki sposób pielęgniarki lub położne doświadczają ograniczeń instytucjonalnych i hierarchii władzy w środowiskach opieki klinicznej.
  • Badanie doświadczenia życiowego zmarginalizowanych studentów — na przykład studentów pierwszego pokolenia na uniwersytecie lub studentów z mniejszości rasowych — oraz wbudowanych w to doświadczenie barier strukturalnych.
  • Eksploracja, w jaki sposób nauczyciele godzą napięcie między troskliwymi relacjami pedagogicznymi a reżimami odpowiedzialności o charakterze performatywnym.
  • Badanie doświadczeń pracowników socjalnych zarządzających tożsamością zawodową w ramach neoliberalnych systemów opieki społecznej.
  • Badanie życiowej rzeczywistości osób korzystających z usług w zakresie zdrowia psychicznego oraz asymetrii władzy osadzonych w interakcjach terapeutycznych.
  • Analiza, w jaki sposób niepełnosprawność, płeć lub ubóstwo kształtują doświadczenie jednostek w zakresie opieki zdrowotnej, edukacji lub zatrudnienia.

Jak to działa

Jak to działa

1

Badacz wyjaśnia własną pozycję społeczno-historyczną — swoje założenia kulturowe, zobowiązania teoretyczne i krytyczny punkt widzenia — oraz bada, jak wpływają one na horyzont interpretacyjny, który wnosi do badania. W przeciwieństwie do czystego nawiasowania w fenomenologii husserlowskiej, krytyczne stanowisko hermeneutyczne traktuje pozycję badacza jako zasób analityczny, który należy uczynić przejrzystym, a nie jako uprzedzenie, które należy wyeliminować.

2

Bogate, pierwszoosobowe relacje o życiowym zjawisku są zbierane głównie za pomocą pogłębionych wywiadów, uzupełnionych tekstami terenowymi, wpisami do dziennika, dokumentami lub innymi materiałami narracyjnymi. Uczestnicy są wybierani celowo ze względu na ich bezpośrednie doświadczenie zjawiska; typowe wielkości próby mieszczą się w zakresie od 6 do 20. Pytania zachęcają do długich, szczegółowych relacji o doświadczeniu, a nie opinii czy wyjaśnień.

3

Transkrypcje i teksty terenowe są odczytywane w cyklach iteracyjnych, zgodnie z kręgiem hermeneutycznym — przechodząc między częściami a całością, między indywidualnymi relacjami a szerszym horyzontem znaczenia. Analityk identyfikuje znaczące fragmenty, konstruuje tematy interpretacyjne i testuje każdy temat na tle całego tekstu, aby zapewnić jego spójność jako odczytania. Podejście Maxa van Manena do refleksji tematycznej i pisania jest często stosowane na tym etapie.

4

Tematy interpretacyjne są badane przez pryzmat krytyczny, informowany przez odpowiednią teorię społeczną — na przykład dyskurs Foucaulta, teorię feministyczną lub teorię krytyczną rasy — w celu ujawnienia, w jaki sposób relacje władzy, normy społeczne, układy instytucjonalne i siły historyczne kształtują i ograniczają opisywane doświadczenia. Analiza pyta, co jest nieobecne, uciszone lub przyjmowane za pewnik w relacjach uczestników.

5

Badanie zmierza w kierunku implikacji emancypacyjnych: wyniki są formułowane w sposób wskazujący na możliwości zmiany społecznej, transformacji zawodowej lub reformy polityki. Badacz zastanawia się, w jaki sposób samo badanie może przyczynić się do podniesienia świadomości lub rzecznictwa, i zaprasza do dialogu z uczestnikami i społecznościami dotkniętymi zjawiskiem.

Częste pułapki

  • Pominięcie etapu sytuowania — niezdolność do określenia własnego krytycznego stanowiska badacza pozwala nieświadomym założeniom kształtować interpretację w sposób niewidoczny, a nie produktywny.
  • Mechaniczne stosowanie ram krytycznych — soczewka krytyczna powinna wyłonić się z dialogu z danymi, a nie być narzucona jako z góry ustalone zakończenie przed rozpoczęciem pracy interpretacyjnej.
  • Zaniedbanie wymiaru fenomenologicznego — jeśli analiza pomija staranne czytanie doświadczenia życiowego i przeskakuje bezpośrednio do krytyki strukturalnej, badanie traci swój fenomenologiczny charakter i staje się krytyczną analizą dyskursu lub krytyką ideologii.
  • Niedostatecznie rozwinięty krąg hermeneutyczny — powierzchowne kodowanie jednoprzebiegowe nie stanowi interpretacji hermeneutycznej; niezbędne jest iteracyjne, rekurencyjne czytanie między częściami a całością.
  • Słabe wnioski transformacyjne — niejasne wezwania do „dalszych badań” lub „podnoszenia świadomości” nie spełniają emancypacyjnego celu podejścia; implikacje powinny być konkretne i ugruntowane w wynikach.

Najczęściej zadawane pytania

Czym fenomenologia hermeneutyczna krytyczna różni się od zwykłej fenomenologii hermeneutycznej?

Fenomenologia hermeneutyczna (w tradycji van Manena lub Gadamera) koncentruje się na interpretacji znaczenia doświadczenia życiowego w jego horyzoncie historycznym i kulturowym, dążąc do bogatego, empatycznego zrozumienia. Fenomenologia hermeneutyczna krytyczna zachowuje tę pracę interpretacyjną, ale dodaje jawny wymiar krytycznej teorii społecznej — bada, w jaki sposób relacje władzy, ideologia i nierówności strukturalne kształtują opisywane doświadczenia. Różnica polega na zamiarze analitycznym: zrozumienie kontra zrozumienie plus krytyka i implikacje emancypacyjne.

Które teorie krytyczne są najczęściej łączone z fenomenologią hermeneutyczną?

Wybór zależy od zjawiska i pytania badawczego. Teoria feministyczna jest powszechna w badaniach nad płcią i opieką; koncepcje dyskursu, władzy i podmiotu Foucaulta są szeroko stosowane w badaniach nad zdrowiem i edukacją; teoria krytyczna rasy jest używana do badania doświadczeń rasowych; teoria krytyczna Habermasa jest czasami stosowana w badaniach nad działaniem komunikacyjnym w ustawieniach zawodowych. Soczewka krytyczna powinna być wybierana dlatego, że autentycznie oświetla zjawisko, a nie dla nowości.

Ilu uczestników potrzebuję?

Typowy zakres to 6–20 uczestników, w zależności od bogactwa danych i różnorodności potrzebnej do uwzględnienia wymiaru krytycznego. Ponieważ fenomenologia hermeneutyczna krytyczna dąży zarówno do głębi fenomenologicznej, jak i szerokości krytycznej, mogą być uzasadnione nieco większe próby niż w przypadku czystej fenomenologii hermeneutycznej. Głębokość koncepcyjna i nasycenie tematów interpretacyjnych — a nie stała liczba — są głównym kryterium.

Czy muszę nawiasować swoje założenia, jak w fenomenologii husserlowskiej?

Nie. Fenomenologia hermeneutyczna krytyczna podąża za Gadamerem, a nie Husserlem w tej kwestii. Zamiast próbować wyeliminować wcześniejsze rozumienie badacza, oczekuje się, że ujawnisz i określisz swoje stanowisko teoretyczne i krytyczne, a następnie wykorzystasz je w sposób przejrzysty jako część analizy. Horyzont badacza jest uznawany za konstytutywny dla interpretacji, a nie za zanieczyszczenie, które należy usunąć.

Czy to podejście nadaje się do pracy doktorskiej?

Tak, i jest coraz bardziej powszechne w badaniach doktoranckich w dziedzinie edukacji, pielęgniarstwa i pracy socjalnej. Wymaga jednak opanowania zarówno metodologii fenomenologii hermeneutycznej, jak i co najmniej jednej tradycji krytycznej teorii społecznej. Egzaminatorzy zazwyczaj oczekują, że badacz spójnie uzasadni połączenie, zademonstruje iteracyjne cykle interpretacyjne i przedstawi merytoryczne implikacje krytyczne — a nie tylko oznaczy pracę jako „krytyczną” bez wykazania pracy analitycznej, której wymaga to rozróżnienie.

Pokrewne metody

Źródła

  1. van Manen, M. (1990). Researching Lived Experience: Human Science for an Action Sensitive Pedagogy. State University of New York Press.

    ISBN: 978-0791404645
    Skopiowano.
  2. Gadamer, H.-G. (1975). Truth and Method (G. Barden & J. Cumming, Trans.). Seabury Press. (Original work published 1960).

    ISBN: 978-0826406736
    Skopiowano.