Przejdź do treści
Wróć do wyników wyszukiwania

Plan ABAB — plan odwrócenia / wycofania interwencji

Autor metody
Murray Sidman; Baer, Wolf & Risley (applied behavior analysis formalization)
Rok
1960s (Sidman 1960; Baer et al. 1968)
Typ
Single-subject experimental design
Rodzina
Experimental design

Ten tekst jest tłumaczeniem maszynowym i nie został jeszcze sprawdzony. Przeczytaj oryginał po angielsku

Rozmiar czcionki

Do czego służy?

Plan ABAB to eksperymentalna metodologia jednoprzypadkowa, która ustala kontrolę przyczynową poprzez wielokrotne wprowadzanie i usuwanie interwencji.

Faza bazowa (A) jest następnie interwencją (B), powrotem do fazy bazowej (A) i drugą fazą interwencji (B), co pozwala badaczowi wykazać, że obserwowane zmiany zachowania są wynikiem interwencji, a nie przypadkowych czynników.

Intuicja stojąca za metodą

Wyobraź sobie, że chcesz wykazać, iż system nagród rzeczywiście poprawia zachowanie ucznia w zakresie wykonywania zadań — a nie tylko, że zachowanie to poprawiło się z czasem. Plan ABAB osiąga to poprzez włączanie interwencji, następnie jej wyłączanie, a potem ponowne włączanie. Jeśli zachowanie poprawia się za każdym razem, gdy interwencja jest obecna, i wraca do poprzedniego stanu za każdym razem, gdy jest usuwana, logicznym wnioskiem jest, że interwencja jest odpowiedzialna za zmianę. Powtarzalne wykazanie kontroli w czterech fazach odróżnia ten plan od słabszych alternatyw jednoprzypadkowych, takich jak plany AB lub ABA.

Historia

Plan odwrócenia wywodzi się z koncepcyjnych korzeni laboratoryjnych metod warunkowania sprawczego B. F. Skinnera z lat 30.–50. XX wieku, w których badano zachowanie pojedynczych organizmów w eksperymentalnie kontrolowanych harmonogramach. Murray Sidman skodyfikował logikę eksperymentów jednoprzypadkowych w swoim przełomowym tekście z 1960 roku Tactics of Scientific Research. Wariant ABAB stał się kamieniem węgielnym stosowanej analizy zachowania (ABA) po fundamentalnej pracy Baera, Wolfa i Risleya (1968) w inauguracyjnym numerze Journal of Applied Behavior Analysis, która ustanowiła wielokrotne pomiary i wykazanie kontroli eksperymentalnej jako cechy definiujące tę dziedzinę.

Kiedy stosować

Użyj planu ABAB, gdy (1) chcesz wykazać związek przyczynowy między konkretną interwencją a zachowaniem u indywidualnego uczestnika, (2) oczekuje się, że zachowanie docelowe odwróci się po usunięciu interwencji (tj. zachowanie nie zostało trwale nabyte) oraz (3) możliwe jest wielokrotne mierzenie tej samej zmiennej wynikowej we wszystkich fazach. Jest on szczególnie dobrze przystosowany do stosowanej analizy zachowania, edukacji specjalnej, psychologii klinicznej i badań rehabilitacyjnych. NIE używaj go, gdy zachowanie docelowe prawdopodobnie się nie odwróci (np. nabyta umiejętność, taka jak czytanie słowa), gdy interwencji nie można etycznie wycofać (np. leczenie podtrzymujące życie lub interwencja kryzysowa) lub gdy pytanie badawcze dotyczy uogólnienia na poziomie grupy, a nie kontroli funkcjonalnej na poziomie indywidualnym.

Ograniczenia i uwagi

  • Trafność zewnętrzna jest ograniczona: wyniki opisują jedną osobę i mogą nie uogólniać się na innych uczestników, środowiska lub zachowania bez systematycznej replikacji w różnych przypadkach.
  • Wymaga, aby zachowanie docelowe odwróciło się po wycofaniu interwencji; zachowania nieodwracalne (umiejętności, nawyki) są nieodpowiednie.
  • Wycofanie skutecznej interwencji budzi obawy etyczne, gdy uczestnicy są zależni od leczenia dla swojego dobrostanu lub bezpieczeństwa.
  • Efekty przeniesienia i historii mogą uniemożliwić czysty powrót do fazy bazowej, komplikując interpretację przyczynową.
  • Długość fazy i liczba punktów danych potrzebnych do stabilności są kwestiami ocennymi, które wprowadzają swobodę badacza.

Warunki podane w źródle nie zastępują niezależnego przeglądu naukowego ani walidacji przez silnik analityczny.

Mocne strony

  • Zapewnia silne wewnątrzosobnicze wykazanie związku przyczynowego (funkcjonalnego) bez konieczności stosowania grupy kontrolnej.
  • Wymaga tylko jednego uczestnika lub niewielkiej liczby uczestników, co czyni go wykonalnym, gdy duże próbki są niedostępne.
  • Podwójna replikacja w dwóch parach A–B znacząco wzmacnia trafność wewnętrzną w porównaniu do prostszych planów AB lub ABA.
  • Wielokrotne pomiary dają gęsty, podłużny zapis danych, który oddaje dynamikę zmiany zachowania w czasie.
  • Wizualne metody analizy są przejrzyste i szeroko rozumiane w środowiskach badawczych behawioralnych i klinicznych.

Zastosowania

  • Ocena interwencji behawioralnych (harmonogramy wzmocnień, ekonomie żetonowe) u dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu lub niepełnosprawnością intelektualną.
  • Ocena wpływu strategii zarządzania klasą na zachowanie w zakresie wykonywania zadań lub zachowania zakłócające w placówkach edukacji specjalnej.
  • Testowanie skuteczności protokołów fizjoterapii lub terapii zajęciowej na sprawność ruchową w badaniach rehabilitacyjnych.
  • Badanie wpływu biofeedbacku lub technik poznawczo-behawioralnych na obserwowalne objawy, takie jak tiki, zachowania lękowe lub unikanie związane z bólem.
  • Pomiar wpływu modyfikacji środowiskowych lub ergonomicznych na produktywność pracowników lub zachowania związane z bezpieczeństwem w środowiskach organizacyjnych.

Jak to działa

Jak to działa

1

Podczas pierwszej fazy A zachowanie docelowe jest wielokrotnie mierzone w naturalnych lub standardowych warunkach, bez żadnej interwencji. Dane te ustalają stabilny wzorzec bazowy — poziom i trend przed interwencją — względem którego oceniane będą późniejsze zmiany. Zbieranie danych trwa do momentu, gdy faza bazowa wykaże stabilność (spójny poziom i płaski lub przewidywalny trend), co zazwyczaj wymaga minimum trzech do pięciu punktów danych.

2

Interwencja jest wprowadzana, podczas gdy pomiar zachowania docelowego jest kontynuowany z tą samą częstotliwością. Badacz sprawdza, czy zachowanie zmienia się w stosunku do ustalonego wzorca bazowego. Wyraźna, powtarzalna zmiana poziomu, trendu lub zmienności, która zbiega się z początkiem interwencji, stanowi pierwsze wykazanie związku funkcjonalnego.

3

Interwencja jest wycofywana, a warunki wracają do pierwotnego stanu bazowego (druga faza A). Jeśli zachowanie wraca do poziomów bazowych, to odwrócenie wzmacnia wniosek, że interwencja — a nie jakaś zmienna zakłócająca — była odpowiedzialna za wcześniejszą zmianę. Znaczące odwrócenie jest krytycznym testem kontroli eksperymentalnej w tym planie.

4

Interwencja jest ponownie wprowadzana (druga faza B). Oczekuje się, że zachowanie ponownie się poprawi, co stanowi drugą, niezależną replikację związku funkcjonalnego u tego samego uczestnika. Ta replikacja znacząco zwiększa pewność interpretacji przyczynowej i jest cechą, która odróżnia plan ABAB od prostszego odwrócenia ABA.

5

Dane są analizowane wizualnie poprzez badanie poziomu, trendu, zmienności, natychmiastowości zmiany, nakładania się faz oraz spójności efektu w obu parach faz A–B. Metryki wielkości efektu, takie jak brak nakładania się wszystkich par (NAP) lub Tau-U, są często raportowane wraz z analizą wizualną, aby zapewnić ilościowe podsumowanie związku funkcjonalnego.

Częste pułapki

  • Wycofanie skutecznej interwencji bez etycznego uzasadnienia — zawsze należy ocenić, czy odwrócenie jest dopuszczalne i uzyskać świadomą zgodę, która obejmuje ujawnienie fazy wycofania.
  • Używanie zbyt małej liczby punktów danych na fazę — minimum trzy punkty danych to konwencjonalny próg, ale pięć lub więcej jest potrzebnych do oceny prawdziwej stabilności; przedwczesne zmiany faz zwiększają ryzyko fałszywych pozytywów.
  • Ignorowanie trendu w fazie bazowej — jeśli dane bazowe wykazują istniejący trend poprawy, pozorne efekty interwencji mogą odzwierciedlać naturalne wyzdrowienie, a nie leczenie; interwencja powinna być idealnie wprowadzana przy stabilnym lub pogarszającym się trendzie.
  • Opieranie się wyłącznie na analizie wizualnej bez dodatkowych metryk wielkości efektu — analiza wizualna może być zawodna, gdy dane są zmienne lub nakładanie się faz jest umiarkowane; raportowanie NAP lub Tau-U wraz z wykresami poprawia rygor.
  • Mylenie ABA z ABAB — zakończenie planu na drugiej fazie A (ABA) pozostawia uczestnika w stanie wycofanego leczenia i zapewnia tylko jedną replikację związku funkcjonalnego, co jest zarówno słabsze naukowo, jak i potencjalnie mniej etyczne.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się plan ABAB od planu ABA?

Oba są planami odwrócenia, ale plan ABAB dodaje drugą fazę interwencji po wycofaniu. Ta druga faza B zapewnia niezależną replikację związku funkcjonalnego w ramach tego samego badania, znacząco wzmacniając wnioskowanie przyczynowe. Plan ABA kończy się fazą wycofania, pozostawiając uczestnika w stanie bez leczenia i oferując tylko jedno wykazanie kontroli eksperymentalnej.

Co powinienem zrobić, jeśli zachowanie nie odwróci się podczas fazy wycofania?

Brak odwrócenia może oznaczać kilka rzeczy: zachowanie mogło zostać trwale nabyte (co czyni plan odwrócenia nieodpowiednim), efekt historii lub przeniesienia mógł maskować odwrócenie, lub faza bazowa nie była wystarczająco stabilna, aby wykryć zmianę. Starannie udokumentuj brak odwrócenia. Jeśli odwrócenie jest koncepcyjnie oczekiwane, ale nie następuje, rozważ przejście na plan wielokrotnej fazy bazowej, który nie wymaga wycofania, w przyszłych pracach.

Czy etyczne jest wycofanie działającej interwencji?

To jest prawdziwa obawa. Komisje etyczne i uczestnicy muszą być wcześniej poinformowani, że interwencja zostanie tymczasowo wycofana. Wycofanie jest ogólnie akceptowalne, gdy (a) zachowanie nie stwarza bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa, (b) faza wycofania jest utrzymywana tak krótko, jak jest to naukowo konieczne, oraz (c) interwencja jest w pełni przywrócona w końcowej fazie B. Niektóre zachowania — samookaleczenia na poziomie kryzysowym, leczenie podtrzymujące życie — sprawiają, że jakiekolwiek wycofanie jest niedopuszczalne, i należy zastosować alternatywny plan, taki jak plan wielokrotnej fazy bazowej.

Ile punktów danych na fazę jest wymaganych?

Nie ma ustalonej reguły, ale konwencjonalne minimum to trzy punkty danych na fazę. W praktyce badacze kontynuują zbieranie danych, dopóki seria nie wykaże stabilnego wzorca — spójnego poziomu, przewidywalnego trendu i niskiej zmienności. Pięć lub więcej punktów danych na fazę jest szeroko zalecanym celem. Kryteria stabilności powinny być zdefiniowane a priori, aby zapobiec selektywnemu zatrzymywaniu.

Czy plan ABAB może być używany z więcej niż jednym uczestnikiem?

Tak. Przeprowadzanie planu ABAB u wielu uczestników niezależnie stanowi systematyczną replikację bezpośrednią, w ten sposób badania jednoprzypadkowe budują uogólnialne dowody. Dane każdego uczestnika są analizowane indywidualnie; spójność efektów między uczestnikami jest następnie oceniana jako dowód trafności zewnętrznej. Różni się to od uśredniania danych między uczestnikami, co zaciemniłoby związki funkcjonalne na poziomie indywidualnym, które plan ma na celu ujawnić.

Pokrewne metody

Źródła

  1. Sidman, M. (1960). Tactics of Scientific Research: Evaluating Experimental Data in Psychology. Basic Books.

    Otwórz odnośnik do publikacji
    Skopiowano.
  2. Baer, D. M., Wolf, M. M., & Risley, T. R. (1968). Some current dimensions of applied behavior analysis. Journal of Applied Behavior Analysis, 1(1), 91–97.

    Otwórz odnośnik DOI
    Skopiowano.