طراحی آزمایشی تکموضوعی
- معرفیشده توسط
- Murray Sidman (foundational tactics); B. F. Skinner (applied behavior analysis lineage)
- سال
- 1960s (Sidman 1960; formal applied codification by Kazdin and Baer in 1970s–1980s)
- نوع
- Experimental research design
- خانواده
- Experimental design
این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید
چه کاری انجام میدهد؟
طراحی آزمایشی تکموضوعی (SSED) با اندازهگیری مکرر یک فرد (یا تعداد کمی از افراد) در طول فازهای خط پایه و مداخله، با استفاده از شرکتکننده به عنوان کنترل خود، کنترل آزمایشی را برقرار میکند. به جای مقایسه گروهها، رفتار خود شرکتکننده را در طول زمان در شرایط مختلف مقایسه میکند.
SSED که به طور گسترده در تحلیل رفتار کاربردی، آموزش ویژه، توانبخشی و روانشناسی بالینی استفاده میشود، امکان استنتاج علی از نمونههای کوچک یا منحصر به فرد را که در آنها طرحهای گروهی غیرعملی هستند، فراهم میکند.
شهود پشت روش
تصور کنید میخواهید بدانید آیا یک مداخله جدید خواندن به یک کودک خاص مبتلا به نارساخوانی کمک میکند. شما نمیتوانید صدها کودک را جذب کنید، اما میتوانید دقت خواندن آن کودک را هر روز به مدت چند هفته اندازهگیری کنید — ابتدا بدون مداخله (خط پایه)، سپس با آن (درمان)، و شاید دوباره بازگردید. اگر رفتار با هر بار تغییر شرایط تغییر کند، شواهد مبنی بر اینکه مداخله باعث این تغییر شده است، از طریق تکرار در همان فرد انباشته میشود. SSED فرد را به جای گروه، واحد تحلیل قرار میدهد و تغییرپذیری درون فرد را به عنوان منبع اصلی شواهد آزمایشی در نظر میگیرد.
تاریخ
مبانی فکری SSED در سنت شرطیسازی عامل که توسط بی. اف. اسکینر پیشگام بود، نهفته است، که ارگانیسمهای منفرد را تحت برنامههای تقویتی کنترل شده مطالعه میکرد. کتاب تاکتیکهای تحقیق علمی مورای سیدمن در سال ۱۹۶۰ منطق تکرار درونموضوعی را به عنوان اساس استنتاج آزمایشی در روانشناسی بیان کرد. مقاله برجسته آلن کازین در سال ۱۹۸۲ در مجله تحلیل رفتار کاربردی، تحلیل رفتار کاربردی را به عنوان یک رشته تثبیت کرد و روششناسی تکموضوعی را به عنوان ابزار اصلی تحقیق آن کدگذاری کرد. راهنمای آلن کازین در سال ۱۹۸۲ گزینههای طراحی، الزامات اندازهگیری و قراردادهای تحلیلی را که امروزه استاندارد باقی ماندهاند، سیستمبندی کرد.
چه زمانی استفاده شود
هنگامی که به شواهد آزمایشی در مورد اثر یک مداخله بر یک فرد خاص یا تعداد بسیار کمی از افراد نیاز دارید، از SSED استفاده کنید — به عنوان مثال، دانشآموزی با ناتوانی نادر، بیماری با پروفایل بالینی منحصر به فرد، یا گروهی از شرکتکنندگان که برای طرحهای گروهی بسیار کوچک هستند. این روش زمانی مناسب است که محدودیتهای اخلاقی یا لجستیکی مانع از عدم ارائه درمان به گروه کنترل شوند، و زمانی که اندازهگیری مکرر و مکرر یک رفتار به خوبی تعریف شده در طول زمان امکانپذیر باشد. زمانی از SSED استفاده نکنید که سوال پژوهش مربوط به شیوع در سطح جمعیت یا اثرات متوسط باشد، زمانی که رفتار هدف را نتوان به طور مکرر و عینی اندازهگیری کرد، زمانی که اثرات انتقال یا درمان غیرقابل برگشت مانع از بازگشت معنادار به خط پایه شود، یا زمانی که هدف مقایسه هنجاری به جای تحلیل عملکردی در سطح فردی باشد.
محدودیتها و ملاحظات
- یافتهها به فرد (افراد) مورد مطالعه خاص هستند؛ تعمیم آماری به یک جمعیت از یک مطالعه واحد تضمین نمیشود.
- نیاز به اندازهگیری مکرر، مکرر و عینی از یک رفتار هدف که به وضوح عملیاتی شده است — برای رفتارهای آشکار امکانپذیر است، برای حالات درونی دشوارتر است.
- طرحهای معکوس زمانی نامناسب هستند که مداخله مهارتی را آموزش میدهد که قابل فراموشی نیست، و فاز بازگشت به خط پایه را غیرمنطقی یا غیراخلاقی میکند.
- تحلیل بصری ذاتاً ذهنی است؛ توافق بین ارزیابان در مورد نتایج تغییر فاز همیشه بالا نیست، و مکملهای کمی اندازه اثر کمتر مورد استفاده قرار میگیرند.
- اثرات انتقال بین شرایط متناوب به سرعت (در طرحهای درمان متناوب) میتواند نتایج را گیجکننده کند.
شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.
نقاط قوت
- امکان استنتاج علی از نمونههای بسیار کوچک یا منحصر به فرد که در آنها طرحهای گروهی غیرممکن یا غیراخلاقی هستند.
- شرکتکننده به عنوان کنترل خود عمل میکند، تغییرپذیری بینموضوعی را حذف کرده و تغییرات فردی را شفاف میسازد.
- دادههای جمعآوری شده به طور مداوم، پویایی زمانی تغییر رفتار را آشکار میکنند — نه فقط تصاویر قبل و بعد.
- انعطافپذیر: انواع مختلف طرح (AB، ABA، ABAB، خط پایه چندگانه، درمانهای متناوب) سوالات پژوهشی متنوع و محدودیتهای اخلاقی را برآورده میکنند.
- تکرار در بین شرکتکنندگان، محیطها و رفتارها، پایگاه شواهد تجمعی مشابه همگرایی متا تحلیلی را ایجاد میکند.
کاربردها
- ارزیابی مداخلات رفتاری برای افراد مبتلا به اختلال طیف اوتیسم، ناتوانیهای ذهنی، یا ADHD در محیطهای آموزش ویژه.
- ارزیابی پروتکلهای توانبخشی برای بیماران مبتلا به آسیب مغزی اکتسابی، سکته مغزی، یا اختلالات حرکتی در محیطهای بالینی.
- آزمایش رویههای آموزشی یا استراتژیهای مدیریت کلاس درس برای دانشآموزان فردی که نیازهایشان به طور قابل توجهی با گروه متفاوت است.
- بررسی درمانهای دارویی یا رفتاری برای شرایط نادر که در آنها کارآزماییهای تصادفی گروهی در سطح جمعیت غیرعملی هستند.
- ارزیابی برنامههای خود مدیریتی مبتنی بر فناوری یا اپلیکیشن در سطح فردی قبل از مقیاسبندی.
- ایجاد پایگاه شواهد برای مداخلات نوین از طریق تکرار سیستماتیک در بین افراد و محیطها.
چگونه کار میکند
چگونه کار میکند
قبل از معرفی هرگونه مداخله، پژوهشگر اندازهگیریهای مکرر رفتار هدف را تحت شرایط طبیعی یا بدون دستکاری جمعآوری میکند. این فاز خط پایه (که معمولاً با A برچسبگذاری میشود) یک الگوی پایدار و قابل پیشبینی را ایجاد میکند — عملکرد شرکتکننده بدون درمان. خط پایه باید پایدار باشد (تغییرپذیری کم) یا در جهتی مخالف با اثر درمانی مورد انتظار روند داشته باشد؛ یک خط پایه ناپایدار، تفسیر علی را تضعیف میکند.
مداخله یا متغیر مستقل معرفی میشود (فاز B)، و همان رفتار هدف با همان فرکانس اندازهگیری میشود. تغییر در سطح (میانگین)، روند (جهت شیب) و تغییرپذیری بین فازهای A و B، شواهد اصلی اثر را تشکیل میدهد. طرحهای پیچیدهتر، فازهای اضافی (بازگشت به خط پایه، مداخله دوم) یا خطوط پایه همزمان در بین شرکتکنندگان، محیطها یا رفتارها را اضافه میکنند.
دادهها بر روی یک نمودار سری زمانی رسم میشوند و روش اصلی تحلیل، بازرسی بصری است. تحلیلگران ویژگیهای دادههای درون فاز (سطح، روند، تغییرپذیری) و ویژگیهای دادههای بین فاز (تغییر در سطح، تغییر در روند، همپوشانی بین فازهای مجاور) را بررسی میکنند. همپوشانی کم دادهها بین فازها و تغییرات فوری و مداوم فاز به عنوان شواهدی از یک رابطه عملکردی در نظر گرفته میشود. شاخصهای اندازه اثر مانند عدم همپوشانی تمام جفتها (NAP) یا Tau-U، تحلیل بصری را تکمیل میکنند.
کنترل آزمایشی در SSED بر تکرار استوار است. در یک طرح معکوس، مداخله لغو و مجدداً معرفی میشود؛ در یک طرح خط پایه چندگانه، مداخله به صورت مرحلهای در خطوط پایه مختلف اعمال میشود. هر نمایش تغییر رفتار که با تغییر فاز همزمان باشد، یک تکرار است. سه یا چند تکرار از همان اثر در یک مطالعه، شواهد قانعکنندهای از یک رابطه علی را بر اساس منطق تکرار درونموضوعی تشکیل میدهد.
پژوهشگر در مورد اینکه آیا یک رابطه عملکردی بین متغیر مستقل (مداخله) و متغیر وابسته (رفتار هدف) وجود دارد، نتیجهگیری میکند و اهمیت اجتماعی یا بالینی بزرگی تغییر را ارزیابی میکند. اعتبار خارجی نه از طریق استنتاج آماری در سراسر یک نمونه، بلکه از طریق تکرار سیستماتیک در مطالعات، محیطها و شرکتکنندگان در ادبیات برقرار میشود.
دامهای رایج
- تعداد نقاط داده کم در خط پایه: خط پایه با کمتر از سه تا پنج نقطه داده پایدار، مبنای ناکافی برای پیشبینی ضدواقعی فراهم میکند؛ قبل از معرفی مداخله تا زمانی که الگو مشخص شود، جمعآوری کنید.
- تغییر بیش از یک متغیر در یک زمان: معرفی همزمان چندین جزء، نسبت دادن تغییر به هر عنصر را غیرممکن میکند — یک شرط را در یک زمان تغییر دهید.
- نادیده گرفتن روند در خط پایه: خط پایهای که در حال حاضر در جهت اثر درمانی مورد انتظار روند دارد، به این معنی است که هرگونه بهبود بعدی غیرقابل تفسیر است؛ قبل از ادامه، روند را تثبیت کرده یا آن را در نظر بگیرید.
- اتکای بیش از حد به تحلیل بصری به تنهایی: در معیارهای استاندارد تحلیل بصری آموزش ببینید و برای بهبود عینیت، آن را با حداقل یک آمار عدم همپوشانی معتبر (NAP، Tau-U، PND) تکمیل کنید.
- استفاده نادرست از طرح معکوس برای نتایج غیرقابل برگشت: اکتساب مهارت (مانند یادگیری خواندن) قابل برگشت نیست؛ به جای آن از طرح خط پایه چندگانه استفاده کنید.
پرسشهای متداول
آیا طراحی تکموضوعی تحقیق آزمایشی 'واقعی' است، یا فقط یک مطالعه موردی است؟
این آزمایشی است. مطالعه موردی آنچه را که اتفاق افتاده توصیف میکند؛ طراحی آزمایشی تکموضوعی به طور فعال یک متغیر مستقل را دستکاری کرده و با تکرار تغییرات فاز در همان شرکتکننده، عوامل مخدوشکننده را کنترل میکند. منطق استنتاج علی با طرحهای گروهی متفاوت است (بر تکرار درونموضوعی به جای بینموضوعی استوار است) اما در صورت رعایت شرایط طراحی، بیشک دقیق است.
به چند نقطه داده در هر فاز نیاز دارم؟
دستورالعمل کلی حداقل سه تا پنج نقطه داده در هر فاز است، اما تعداد بیشتر همیشه ترجیح داده میشود. معیار تعداد ثابتی نیست بلکه پایداری است: قبل از تغییر فاز، دادهها را تا زمانی که الگو قابل پیشبینی باشد (سطح پایدار، روند مشخص، یا تغییرپذیری قابل قبول) جمعآوری کنید. عجله در معرفی مداخله پس از تنها یک یا دو نقطه خط پایه، تفسیر علی را تضعیف میکند.
چه زمانی باید از طرح خط پایه چندگانه به جای طرح معکوس (ABA/ABAB) استفاده کنم؟
هنگامی که اثر مداخله احتمالاً غیرقابل برگشت است (مانند اکتساب مهارت)، زمانی که لغو درمان غیراخلاقی باشد، یا زمانی که معکوس کردن، دستاوردهای درمانی واقعی را از بین ببرد، از طرح خط پایه چندگانه استفاده کنید. طرح معکوس زمانی مناسبترین است که انتظار میرود رفتار هدف پس از حذف مداخله به خط پایه بازگردد — معمولاً رفتارهای عامل که توسط پیامدهای محیطی حفظ میشوند نه مهارتهای آموخته شده.
آیا میتوانم از آمار با دادههای تکموضوعی استفاده کنم، یا تحلیل بصری کافی است؟
تحلیل بصری روش اصلی و سنتی است، اما مکملهای کمی تشویق میشوند. آمارهای عدم همپوشانی مانند عدم همپوشانی تمام جفتها (NAP)، Tau-U، یا درصد دادههای همپوشان (PND) یک شاخص عینی اندازه اثر را فراهم میکنند و به ارتباط با مخاطبانی که با نمودارهای سری زمانی آشنا نیستند کمک میکنند. مدلسازی چندسطحی و آزمونهای تصادفی نیز در صورت لزوم با دادهها و طرح، قابل اجرا هستند.
چگونه اعتبار خارجی را از مطالعهای با تنها یک یا چند شرکتکننده برقرار کنم؟
اعتبار خارجی در SSED از طریق تکرار سیستماتیک در مطالعات ساخته میشود — تکرار خود شما در بین چندین شرکتکننده در همان مطالعه (تکرار مستقیم) و مطالعات بعدی در بین محیطها، جمعیتها و پژوهشگران مختلف (تکرار سیستماتیک). یک مطالعه واحد اعتبار خارجی را برقرار نمیکند؛ مجموعهای از مطالعات تکرار شده این کار را انجام میدهند. این مشابه نقش متا تحلیل برای ادبیات طرح گروهی است.
روشهای مرتبط
منابع
Kazdin, A. E. (1982). Single-Case Research Designs: Methods for Clinical and Applied Settings. Oxford University Press.
شابک: 978-0195030440کپی شد.Sidman, M. (1960). Tactics of Scientific Research: Evaluating Experimental Data in Psychology. Basic Books.
باز کردن مرجع انتشارکپی شد.