Skip to content
بازگشت به نتایج جست‌وجو

آزمایش بالینی فاز II — ارزیابی اولیه اثربخشی و دوز

معرفی‌شده توسط
U.S. Food and Drug Administration / ICH E8 guidelines (institutionalised framework)
سال
1960s–1970s (formalised in US federal drug regulation)
نوع
Interventional clinical study design
خانواده
Clinical / epidemiology

این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید

اندازه قلم

چه کاری انجام می‌دهد؟

آزمایش بالینی فاز II دومین مرحله در خط لوله توسعه دارو یا مداخله است که پس از آزمایش ایمنی فاز I انجام می‌شود. هدف اصلی آن ارزیابی این است که آیا مداخله سیگنال‌های اثربخشی اولیه را در جمعیت بیمار مرتبط در دوز تعیین شده در فاز I نشان می‌دهد یا خیر، ضمن اینکه مشخصات ایمنی و تحمل‌پذیری را همچنان مشخص می‌کند. آزمایش‌های فاز II معمولاً کوچکتر از آزمایش‌های تأییدی فاز III هستند و به عنوان نقاط تصمیم‌گیری حیاتی برای ادامه یا توقف (go/no-go) قبل از سرمایه‌گذاری در مقیاس بزرگ عمل می‌کنند.

شهود پشت روش

فاز II را به عنوان اولین آزمون واقعی برای یک داروی جدید بر روی بیماران واقعی در نظر بگیرید. فاز I قبلاً ثابت کرده بود که دارو خطر حاد ندارد و محدوده دوز قابل تحمل را پیشنهاد کرده بود. فاز II اکنون می‌پرسد: آیا واقعاً کار مفیدی انجام می‌دهد؟ محققان دارو را به گروهی با اندازه متوسط از بیماران مبتلا به بیماری هدف تجویز می‌کنند و اندازه‌گیری می‌کنند که آیا بهبودهای قابل اندازه‌گیری رخ می‌دهد - کوچک شدن تومور، کاهش بار ویروسی، بهبود نمرات علائم. این آزمایش هنوز برای اثبات قطعی کارایی دارو قدرت کافی ندارد؛ اندازه آن برای تشخیص یک سیگنال امیدوارکننده و حذف نامزدهای کاملاً ناکارآمد قبل از فاز III که بسیار گران‌تر است، تعیین می‌شود.

تاریخ

چارچوب آزمایش بالینی مرحله‌ای از اصلاحات نظارتی قرن بیستم پس از فجایع ایمنی دارویی، به ویژه تراژدی تالیدومید در اوایل دهه 1960 که منجر به اصلاحیه کفاور-هریس در سال 1962 در ایالات متحده شد، ظهور کرد. پارادایم توسعه چهار فازی به تدریج از طریق مقررات FDA تدوین شد و بعداً از طریق دستورالعمل ICH E8 در مورد ملاحظات عمومی برای مطالعات بالینی (1997، بازنگری 2021) به صورت بین‌المللی هماهنگ شد. روش‌شناسی طراحی فاز II در دهه‌های 1980-1990 با توسعه طرح‌های بهینه دو مرحله‌ای توسط سایمون (1989) که در آزمایش‌های تک بازویی انکولوژی استاندارد شد، به طور قابل توجهی پیشرفت کرد.

چه زمانی استفاده شود

هنگامی که یک مداخله آزمایشی، آزمایش ایمنی فاز I را پشت سر گذاشته است و شما نیاز دارید قبل از تعهد به یک آزمایش تأییدی بزرگ و گران قیمت فاز III، تعیین کنید که آیا سیگنال اثربخشی معنی‌داری در جمعیت بیمار هدف تولید می‌کند، از آزمایش فاز II استفاده کنید. فاز II زمانی مناسب است که یک نقطه پایانی جایگزین یا میانی قابل اعتماد وجود داشته باشد و اندازه اثر مورد انتظار به اندازه‌ای بزرگ باشد که با نمونه‌ای متوسط قابل تشخیص باشد. از طرح تک بازویی فاز II زمانی استفاده نکنید که استاندارد مراقبت تثبیت شده، مقایسه کننده تاریخی را نامناسب می‌سازد یا زمانی که مسیر نظارتی به شواهد تصادفی در مراحل اولیه نیاز دارد؛ در این موارد، باید فاز II تصادفی یا یک طرح تطبیقی فاز II/III بدون درز در نظر گرفته شود.

محدودیت‌ها و ملاحظات

  • طرح‌های تک بازویی به نرخ‌های کنترل تاریخی متکی هستند که ممکن است به طور دقیق استاندارد مراقبت فعلی را نشان ندهند و منجر به نتایج سوگیرانه شوند.
  • آزمایش‌های فاز II به طور کلی برای تشخیص تفاوت‌های درمانی متوسط اما از نظر بالینی معنی‌دار، کم‌توان هستند و خطر تصمیم‌گیری‌های نادرست منفی را دارند.
  • نقاط پایانی جایگزین مورد استفاده در فاز II همیشه با پیامدهای بالینی که برای بیماران یا تنظیم‌کننده‌ها در فاز III اهمیت دارند، همبستگی ندارند.
  • نتایج حاصل از یک آزمایش فاز II به ندرت برای تأیید نظارتی کافی است (به جز در مسیرهای تسریع شده)، که نیاز به یک فاز تأییدی دیگر دارد.

شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.

نقاط قوت

  • یک فیلتر اولیه و مقرون به صرفه را فراهم می‌کند که نامزدهای ناکارآمد را قبل از سرمایه‌گذاری فاز III حذف می‌کند.
  • امکان اصلاح دوز با استفاده از داده‌های واقعی بیماران از جمعیت بیماری هدف را فراهم می‌کند.
  • می‌تواند با اندازه نمونه نسبتاً کوچک در مقایسه با آزمایش‌های تأییدی فاز III انجام شود.
  • طرح‌های تک بازویی می‌توانند به سرعت پیش بروند و سیگنال‌های قابل اقدام را در بیماری‌های نادر یا جمعیت‌های انکولوژیکی با انتخاب بالا تولید کنند.
  • طرح‌های فاز II تصادفی، تخمین‌های اندازه اثر بدون سوگیری را ارائه می‌دهند که مستقیماً محاسبات اندازه نمونه فاز III را اطلاع‌رسانی می‌کنند.

کاربردها

  • انکولوژی: ارزیابی نرخ پاسخ تومور (نرخ پاسخ عینی) یک درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی جدید در جمعیت بیمار منتخب با بیومارکر خاص.
  • بیماری‌های عفونی: ارزیابی کاهش بار ویروسی یا نرخ درمان میکروبیولوژیکی برای یک آنتی‌بیوتیک یا عامل ضدویروسی جدید.
  • نورولوژی: تخمین اندازه اثر بر روی یک مقیاس رتبه‌بندی معتبر (مانند ADAS-Cog در بیماری آلزایمر) برای توانمندسازی آزمایش فاز III بعدی.
  • قلب و عروق: اندازه‌گیری کاهش فشار خون یا اثربخشی کاهش چربی خون یک عامل جدید در بیماران مبتلا به فشار خون بالا یا چربی خون بالا.
  • بیماری‌های نادر: ارائه شواهد اولیه اثربخشی برای حمایت از مسیرهای تأیید نظارتی تسریع شده مانند تعیین درمان پیشگام FDA.
  • دستگاه‌ها و تشخیص‌های پزشکی: نمایش عملکرد اثبات مفهوم قبل از آزمایش‌های دستگاهی محوری.

چگونه کار می‌کند

چگونه کار می‌کند

1

بر اساس حداکثر دوز قابل تحمل و داده‌های فارماکوکینتیک از فاز I، محققان یک یا چند دوز را برای ارزیابی انتخاب می‌کنند. برخی از طرح‌های فاز II شامل جزء دوز-یابی (فاز IIa) برای اصلاح دوز بهینه قبل از ارزیابی رسمی‌تر اثربخشی در گروه بزرگتر فاز IIb هستند.

2

بیماران مبتلا به بیماری یا وضعیت هدف، طبق یک پروتکل از پیش تعیین شده با معیارهای ورود و خروج مشخص، جذب می‌شوند. اندازه نمونه در فاز II معمولاً بسته به حوزه بیماری، اندازه اثر مورد انتظار و نقطه پایانی اولیه، از 20 تا 300 شرکت‌کننده متغیر است. تصادفی‌سازی و بازوی کنترل در برخی طرح‌های فاز II (فاز II تصادفی) گنجانده شده‌اند، اما طرح‌های تک بازویی همچنان رایج هستند، به ویژه در انکولوژی.

3

شرکت‌کنندگان ثبت‌نام شده، درمان آزمایشی (و دارونما یا مقایسه‌گر فعال در طرح‌های تصادفی) را تحت شرایط کنترل شده برای مدت زمان مشخص شده در پروتکل دریافت می‌کنند. پایبندی، داروهای همزمان و انحرافات پروتکل در طول دوره درمان پیگیری می‌شوند.

4

نقطه پایانی اولیه - اغلب یک نقطه پایانی جایگزین یا میانی مانند نرخ پاسخ عینی، تغییر بیومارکر، یا نشانگر جایگزین - در نقاط زمانی از پیش تعیین شده اندازه‌گیری می‌شود. نقاط پایانی ثانویه که کیفیت زندگی، نشانگرهای فارماکودینامیک و سایر پیامدهای بالینی را پوشش می‌دهند، تحلیل اولیه را تکمیل می‌کنند. تحلیل‌های آماری بر تخمین اندازه اثر و بازه اطمینان آن تمرکز دارند تا رد فرضیه قطعی.

5

رویدادهای نامطلوب، رویدادهای نامطلوب جدی، و ناهنجاری‌های آزمایشگاهی ثبت و درجه‌بندی می‌شوند (به عنوان مثال، با استفاده از معیارهای CTCAE در انکولوژی). یک هیئت نظارت بر ایمنی داده‌ها (DSMB) یا کمیته نظارت مستقل ممکن است بازبینی‌های ایمنی موقت را انجام دهد و در صورت بروز سمیت غیرقابل قبول، توقف زودهنگام را توصیه کند.

6

در پایان آزمایش، کل سیگنال‌های اثربخشی و داده‌های ایمنی بررسی می‌شوند تا تصمیم گرفته شود که آیا به فاز III ادامه یابد یا خیر. یک معیار موفقیت از پیش تعیین شده - مانند نرخ پاسخ مشاهده شده که از یک معیار تاریخی فراتر می‌رود - یک آستانه عینی را فراهم می‌کند. آزمایش‌هایی که معیار را برآورده نمی‌کنند معمولاً خاتمه می‌یابند و منابعی را که در غیر این صورت برای یک آزمایش تأییدی بزرگ برای یک مداخله ناکارآمد یا ناامن صرف می‌شد، ذخیره می‌کنند.

دام‌های رایج

  • انتخاب اندازه اثر بیش از حد خوش‌بینانه هنگام برنامه‌ریزی آزمایش - این منجر به نمونه‌ای می‌شود که برای تشخیص اثر واقعی و متوسط‌تر، بسیار کوچک است و در نتیجه یک نتیجه نادرست منفی و توقف اشتباه دارو را به همراه دارد.
  • استفاده از نرخ کنترل تاریخی که منسوخ شده یا از جمعیت بیمار متفاوتی مشتق شده است - این آستانه تصمیم‌گیری را تحریف می‌کند و می‌تواند یا یک داروی ناکارآمد را پیش ببرد یا یک داروی مؤثر را از بین ببرد.
  • درهم آمیختن اهداف فاز IIa (یافتن دوز) و فاز IIb (سیگنال اثربخشی) در یک آزمایش کم‌توان - این دو هدف به طرح‌های متفاوتی نیاز دارند و باید به طور جداگانه یا به عنوان یک طرح متوالی به وضوح از پیش تعیین شده برنامه‌ریزی شوند.
  • نادیده گرفتن تعیین معیار موفقیت قبل از باز کردن کد (unblinding) - تعیین آستانه پس از وقوع (post-hoc) خطای نوع اول را افزایش می‌دهد و یکپارچگی علمی را به خطر می‌اندازد.
  • رفتار با نتیجه مثبت فاز II به عنوان اثبات اثربخشی - سیگنال‌های فاز II به طور معمول در فاز III تکرار نمی‌شوند؛ حامیان باید فاز II را به عنوان تولید فرضیه در نظر بگیرند، نه تأییدی.

پرسش‌های متداول

تفاوت بین فاز IIa و فاز IIb چیست؟

فاز IIa معمولاً به مطالعات اولیه و کوچکتر با تمرکز بر یافتن دوز، فارماکودینامیک و تحمل‌پذیری اولیه در جمعیت هدف اشاره دارد - اساساً تأیید می‌کند که دوز صحیح از فاز I واقعاً همانطور که انتظار می‌رود در بیماران کار می‌کند. فاز IIb یک مطالعه سیگنال اثربخشی بزرگتر و رسمی‌تر است که نقطه پایانی اولیه را در برابر یک آستانه از پیش تعیین شده اندازه‌گیری می‌کند. این تمایز یک عرف است تا یک تعریف نظارتی و همه آزمایش‌ها خود را اینگونه برچسب‌گذاری نمی‌کنند.

آیا آزمایش‌های فاز II به گروه کنترل نیاز دارند؟

همیشه نه. طرح‌های تک بازویی رایج و مناسب هستند زمانی که یک نرخ کنترل تاریخی قابل اعتماد وجود دارد و بیماری یا نقطه پایانی به خوبی مشخص شده است (همانطور که در بسیاری از محیط‌های انکولوژی وجود دارد). با این حال، طرح‌های فاز II تصادفی با بازوی کنترل همزمان، تخمین‌های اندازه اثر با سوگیری کمتر تولید می‌کنند و زمانی ترجیح داده می‌شوند که نرخ‌های تاریخی نامشخص باشند، زمانی که انتخاب بیمار ممکن است با مجموعه داده‌های تاریخی متفاوت باشد، یا زمانی که آزمایش ممکن است به عنوان مبنایی برای برنامه‌ریزی فاز III عمل کند.

طرح دو مرحله‌ای سایمون چیست و چه زمانی استفاده می‌شود؟

طرح بهینه دو مرحله‌ای سایمون (1989) یک روش فاز II تک بازویی متوالی است که شامل یک تحلیل موقت از پیش تعیین شده پس از یک مرحله اول کوچک است. اگر تعداد پاسخ‌دهندگان در مرحله اول کمتر از یک آستانه تعریف شده باشد، آزمایش به دلیل بی‌فایده بودن زود متوقف می‌شود. اگر از آن عبور کند، آزمایش به نمونه کامل در مرحله 2 ادامه می‌یابد. این طرح به طور گسترده در آزمایش‌های فاز II انکولوژی برای جلوگیری از قرار دادن بیماران اضافی در معرض داروی ناکارآمد و حفظ منابع استفاده می‌شود.

آیا یک آزمایش فاز II می‌تواند مستقیماً منجر به تأیید نظارتی شود؟

در بیشتر موارد خیر، اما سازمان‌های نظارتی مسیرهای تسریع شده‌ای ایجاد کرده‌اند که در آن داده‌های فاز II می‌توانند از تأیید مشروط یا تسریع شده حمایت کنند. مسیر تأیید تسریع شده FDA (21 CFR 314 Subpart H) و مجوز بازاریابی مشروط EMA اجازه تأیید بر اساس نقاط پایانی جایگزین از فاز II را زمانی که دارو به یک نیاز پزشکی برآورده نشده می‌پردازد، با آزمایش‌های فاز III تأییدی مورد نیاز پس از تأیید، می‌دهند.

چگونه نقطه پایانی اولیه را برای آزمایش فاز II انتخاب کنم؟

نقطه پایانی اولیه باید قابل اندازه‌گیری، از نظر بالینی معنی‌دار باشد (یا به عنوان جایگزینی برای یک پیامد بالینی معتبر باشد)، در چارچوب زمانی آزمایش قابل دستیابی باشد و به اندازه کافی حساس باشد تا اثر درمانی مورد انتظار را با اندازه نمونه برنامه‌ریزی شده تشخیص دهد. نقاط پایانی رایج شامل نرخ پاسخ عینی در انکولوژی، تغییر از مبنا در یک مقیاس رتبه‌بندی معتبر در اختلالات CNS، یا عادی‌سازی بیومارکر در بیماری‌های متابولیک است. نقطه پایانی باید از پیش تعیین شده باشد و اندازه‌گیری آن در بین مراکز استاندارد شده باشد.

روش‌های مرتبط

منابع

  1. Friedman, L. M., Furberg, C. D., DeMets, D. L., Reboussin, D. M., & Granger, C. B. (2015). Fundamentals of Clinical Trials (5th ed.). Springer.

    شابک: 978-3319185392
    کپی شد.
  2. Phase II clinical trial. Wikipedia.

    باز کردن مرجع انتشار
    کپی شد.