پژوهش کنشگر مشارکتی (PAR)
- معرفیشده توسط
- Kurt Lewin (action research foundations, 1940s); systematised for participatory contexts by Orlando Fals Borda, Paulo Freire, and William Foote Whyte
- سال
- 1940s (Lewin); PAR as distinct tradition formalised ~1970s–1980s
- نوع
- Qualitative research method
- خانواده
- Action Research
این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید
چه کاری انجام میدهد؟
پژوهش کنشگر مشارکتی (PAR) یک روششناسی کیفی و جامعهمحور است که در آن پژوهشگران و اعضای جامعه به عنوان همپژوهشگر همکاری میکنند تا مشکلی مشترک را شناسایی کرده، اقداماتی سنجیده انجام دهند، نتایج را مشاهده کنند و به طور انتقادی در مورد نتایج تأمل کنند — به صورت چرخهای تکرارشونده تا زمانی که تغییری معنادار حاصل شود. برخلاف پژوهشهای متعارف که افراد را از بیرون مطالعه میکنند، PAR شرکتکنندگان را به عنوان عاملی فعال در نظر میگیرد که در فرآیند پژوهش، دانش تولید شده و مداخلات عملی بعدی، مالکیت مشترک دارند.
شهود پشت روش
محلهای را تصور کنید که ساکنان آن به طور مکرر با دسترسی ضعیف به خدمات بهداشت عمومی مواجه هستند. به جای اینکه تیمی از دانشگاهیان خارجی برای مصاحبه با ساکنان بیایند و بعداً یافتههایی را منتشر کنند که هرگز آن را نمیبینند، PAR از همان ابتدا ساکنان را به میز پژوهش دعوت میکند. آنها با هم، در کنار پژوهشگر، مشکل را با زبان خودشان بیان میکنند، تصمیم میگیرند چه دادههایی جمعآوری شود، خودشان آن را جمعآوری میکنند، یافتههای خود را تفسیر میکنند و تغییراتی را که میخواهند ببینند طراحی میکنند — سپس آن تغییرات را با هم اجرا و ارزیابی میکنند. دانش و عمل جداییناپذیرند؛ پژوهش همان مداخله است. این مالکیت مشترک چیزی است که PAR را از کاوش کیفی متعارف و اشکال سادهتر پژوهش کنشگر متمایز میکند.
تاریخ
ریشههای فکری PAR به مدل پژوهش کنشگر کورت لوین در دهه ۱۹۴۰ بازمیگردد که چرخههای تکرارشونده برنامهریزی، اقدام و تأمل را به عنوان راهی برای پیوند علوم اجتماعی با حل عملی مشکلات معرفی کرد. در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، تعلیم و تربیت آگاهی انتقادی پائولو فریره و کار اورلاندو فالز بوردا در توسعه جامعه آمریکای لاتین، پژوهش کنشگر را به یک عمل صریحاً سیاسی و رهاییبخش تبدیل کرد که به استعمار و نابرابری ساختاری توجه داشت. پژوهش کنشگر مشارکتی ویلیام فوت وایت در محیطهای صنعتی در دهه ۱۹۸۰، این رویکرد را به زمینههای سازمانی گسترش داد. تا دهه ۱۹۹۰، PAR در بهداشت عمومی، آموزش، عدالت زیستمحیطی و توسعه بینالمللی پذیرفته شد و کتاب راهنمای پژوهش کنشگر (Handbook of Action Research) از Reason و Bradbury (۲۰۰۱؛ بازبینی ۲۰۰۶) مبانی روششناختی آن را تثبیت کرد.
چه زمانی استفاده شود
PAR زمانی مناسب است که هدف پژوهش صرفاً درک یک مشکل اجتماعی نباشد، بلکه کمک به تغییر آن باشد، و زمانی که افرادی که بیشترین تأثیر را از آن مشکل میپذیرند، به عنوان شریک در تحقیق و عمل قرار گیرند. این روش برای سلامت جامعه، اصلاحات آموزشی، عدالت اجتماعی، توسعه سازمانی و زمینههای توسعه بینالمللی که دانش محلی ضروری است و تخصص خارجی به تنهایی کافی نیست، بسیار مناسب است. PAR مناسب نیست زمانی که اهداف پژوهش صرفاً توصیفی یا نظریهپردازانه بدون مداخله عملی مورد نظر باشد، زمانی که جامعه نتواند یا نخواهد به عنوان همپژوهشگر فعال مشارکت کند، زمانی که کنترل آزمایشی دقیق مورد نیاز باشد، یا زمانی که اولویت جمعآوری دادههای سریع و استاندارد شده باشد. این روش نیازمند سرمایهگذاری زمانی پایدار — اغلب ماهها تا سالها — و مهارت تسهیلگری قابل توجهی است.
محدودیتها و ملاحظات
- یافتهها عمیقاً وابسته به بافت هستند و قابل تعمیم آماری نیستند؛ قابلیت انتقال به جای منطق نمونهگیری، به توصیف غنی بستگی دارد.
- نیازمند تعهد پایدار و بلندمدت از سوی پژوهشگران و اعضای جامعه است — پروژهها اغلب یک تا چندین سال طول میکشند.
- عدم تعادل قدرت در جامعه یا بین پژوهشگران و همپژوهشگران میتواند باعث شود که صداهای چه کسانی تحقیق را شکل میدهد، تحریف شود، اگر فعالانه مدیریت نشود.
- ارزیابی دقت با معیارهای کیفی متعارف دشوار است؛ PAR نیازمند معیارهای هدفمند مانند اعتبار دموکراتیک، اعتبار کاتالیزوری و اعتبار پیامد است.
شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.
نقاط قوت
- دانش زمینهمند و متناسب با بافت که مستقیماً برای جامعه مورد مطالعه مرتبط و قابل اقدام است را تولید میکند.
- مالکیت مشترک پژوهش، احتمال پذیرش و پایدارسازی یافتهها توسط جامعه را افزایش میدهد.
- ظرفیت محلی را میسازد: اعضای جامعه مهارتهای پژوهشی، آگاهی انتقادی و اعتماد به نفس در پرداختن به مسائل سیستمی را توسعه میدهند.
- از نظر اخلاقی قوی است — شرکتکنندگان شریک هستند نه سوژه، که پویاییهای استثماری رایج در پژوهشهای استخراجی را کاهش میدهد.
- چرخههای تکرارشونده امکان پالایش مداوم هم درک و هم مداخله را فراهم میکنند و روش را در طول زمان خود-اصلاح میکنند.
کاربردها
- مداخلات سلامت جامعه — ساکنان برنامههایی را برای رسیدگی به تغذیه، سلامت روان، یا بیماریهای مزمن در جمعیتهای محروم، به طور مشترک طراحی و ارزیابی میکنند.
- اصلاحات آموزشی — معلمان و دانشآموزان به طور مشترک شیوههای کلاسی را بررسی کرده و تغییرات برنامهدرسی را که منعکسکننده نیازهای یادگیرندگان باشد، اجرا میکنند.
- عدالت زیستمحیطی — جوامع متأثر آلودگی را مستند کرده، برای تغییر سیاستها حمایت کرده و تلاشهای پاکسازی را به عنوان همپژوهشگر نظارت میکنند.
- توسعه سازمانی — کارکنان و مدیریت به طور مشترک مشکلات محل کار را تشخیص داده و بهبودهای ساختاری یا رویهای را مشترکاً ایجاد میکنند.
- توسعه بینالمللی — ذینفعان محلی برنامههای کمکرسانی را به طور مشترک طراحی و تطبیق میدهند تا با بافت فرهنگی خود سازگار شوند، به جای دریافت راهحلهای تحمیلی از خارج.
چگونه کار میکند
چگونه کار میکند
تیم پژوهشی — متشکل از پژوهشگران دانشگاهی و همپژوهشگران جامعه در جایگاهی برابر — به طور جمعی مشکل یا مسئله مورد مطالعه را شناسایی و نامگذاری میکنند. این مرحلهای نیست که صرفاً توسط پژوهشگر خارجی انجام شود؛ اعضای جامعه نگرانیهای خود را به زبان خود بیان میکنند و گروه بر سر بیانیهی مشترک مشکل به توافق میرسد. پویاییهای قدرت آشکار میشوند و تیم هنجارهای همکاری و توافقنامههای حاکمیتی برای پروژه را برقرار میکند.
با تکیه بر مشکلِ مشترکاً چارچوببندی شده، تیم به طور جمعی یک برنامه عملی طراحی میکند: پرسشهای پژوهشی، روشهای گردآوری داده (مصاحبه، گروههای کانونی، مشاهده مشارکتی، نقشهبرداری مشارکتی، یا روشهای بصری مشارکتی)، نقشها و مسئولیتها، پروتکلهای اخلاقی و یک جدول زمانی. برنامهها انعطافپذیر و قابل تجدید در نظر گرفته میشوند، زیرا یادگیری در طول چرخهها انباشته میشود.
مداخله یا کاوش برنامهریزی شده اجرا میشود. همپژوهشگران جامعه معمولاً گردآورندگان اصلی دادهها هستند — مصاحبه انجام میدهند، گروههای کانونی را تسهیل میکنند، یا محیطها را مشاهده میکنند — زیرا وضعیت درونی آنها اطلاعات غنیتر و صادقانهتری را برمیانگیزد. پژوهشگران خارجی حمایت میکنند، مستندسازی میکنند و دقت روششناختی را تضمین میکنند بدون اینکه صدای جامعه را تحتالشعاع قرار دهند.
دادههای تولید شده در مرحله عمل — رونوشت مصاحبهها، یادداشتهای میدانی، مصنوعات، عکسها، اسناد جامعه — به طور سیستماتیک جمعآوری و سازماندهی میشوند. هم سوابق رسمی و هم تأملات غیررسمی که در مجلات پژوهشی ثبت شدهاند، به پایگاه شواهد کمک میکنند که در مرحله تأمل به طور جمعی تحلیل خواهند شد.
کل تیم بررسی میکند که چه اتفاقی افتاده، چه چیزی آموخته شده و این یافتهها برای وضعیت جامعه چه معنایی دارند. رویکردهای تحلیلی کیفی مانند تحلیل موضوعی یا بازبینی روایی مشارکتی بر روی دادهها اعمال میشوند. تأمل مستقیماً به چرخه برنامهریزی بعدی تغذیه میکند: تیم تصمیم میگیرد که آیا مشکل به اندازه کافی برطرف شده است، آیا مداخله باید تنظیم، مقیاسبندی یا متوقف شود، و چه پرسشهای جدیدی مطرح شده است.
دامهای رایج
- مشارکت صوری — برچسب زدن به مشارکت جامعه به عنوان «مشارکتی» در حالی که اختیار تصمیمگیری کامل در اختیار تیم دانشگاهی باقی میماند، اصل اساسی روش را تضعیف کرده و اعتماد را از بین میبرد.
- خزش دامنه — چرخههای PAR به طور طبیعی با ظهور مشکلات جدید گسترش مییابند؛ بدون مرزهای مشخص، پروژه غیرقابل مدیریت شده و تمرکز خود را از دست میدهد.
- نادیده گرفتن تحلیل قدرت — عدم نامگذاری و رسیدگی به سلسله مراتب موجود در جامعه میتواند باعث شود پژوهش به جای به چالش کشیدن آن سلسله مراتب، آنها را بازتولید کند.
- بسته شدن زودهنگام — خروج از جامعه قبل از ایجاد تغییر پایدار یا ظرفیت، میتواند شرکتکنندگان را در وضعیت بدتری نسبت به قبل از پژوهش قرار دهد.
پرسشهای متداول
PAR چگونه با پژوهش کنشگر متعارف تفاوت دارد؟
پژوهش کنشگر متعارف اغلب توسط یک عامل حرفهای (مانند معلمی که کلاس درس خود را مطالعه میکند) یا یک پژوهشگر خارجی که مشارکتکنندگان را در جمعآوری دادهها دخیل میکند، هدایت میشود. PAR تأکید صریحی بر مالکیت مشترک برابر کل فرآیند پژوهش — از شناسایی مشکل تا انتشار دانش — توسط جامعهای که بیشترین تأثیر را از مشکل میپذیرد، دارد. تعهد سیاسی به توزیع مجدد قدرت معرفتشناختی در PAR قویتر و صریحتر از اکثر سنتهای دیگر پژوهش کنشگر است.
یک پروژه PAR معمولاً شامل چند چرخه است؟
تعداد ثابتی وجود ندارد. اکثر پروژههای PAR حداقل دو تا سه چرخه تکرارشونده برنامهریزی، اقدام، مشاهده و تأمل را قبل از تثبیت یک مداخله معنادار شامل میشوند. برخی از مشارکتهای بلندمدت جامعه برای سالها در طول چرخههای متعدد ادامه مییابند. پایان پروژه با رسیدن به تغییر یا ظرفیت کافی تعیین میشود، نه با تعداد چرخههای از پیش تعیین شده.
آیا PAR میتواند خروجیهای علمی دقیقی تولید کند؟
بله، اما دقت در PAR با معیارهایی که مناسب اهداف آن هستند ارزیابی میشود، نه معیارهای پژوهش آزمایشی. پژوهشگرانی مانند Reason و Bradbury معیارهای اعتبار سنجی را پیشنهاد میکنند که شامل اعتبار دموکراتیک (همه ذینفعان صدا داشتند)، اعتبار پیامد (اقدام منجر به تغییر واقعی شد)، اعتبار فرآیند (چرخههای تکرارشونده واقعاً تأملبرانگیز بودند)، اعتبار کاتالیزوری (شرکتکنندگان توانمند شدند) و اعتبار دیالوگیک (یافتهها به طور انتقادی توسط جامعه مورد بررسی قرار گرفتند). برآورده کردن این معیارها ادعاهای دانشی را تولید میکند که در زمینههای داوری همتا معتبر و قابل دفاع هستند.
چه روشهای پژوهشی معمولاً در یک پروژه PAR استفاده میشوند؟
PAR یک روششناسی است، نه یک روش واحد. در طول چرخههای آن، پژوهشگران و اعضای جامعه از طیف گستردهای از روشهای جمعآوری داده استفاده میکنند: مصاحبههای نیمهساختاریافته، گروههای کانونی، مشاهده مشارکتی، نقشهبرداری مشارکتی، فوتووایس (photovoice)، پیمایشهای جامعه، تحلیل اسناد و روزنامهنگاری مشارکتی. انتخاب روشها خود یک تصمیم مشارکتی است که با جامعه گرفته میشود.
آیا PAR برای پایاننامه کارشناسی ارشد یا دکترا مناسب است؟
PAR میتواند برای پایاننامه استفاده شود، اما دانشجویان باید در مورد دامنه آن واقعبین باشند. یک پروژه کامل PAR مبتنی بر جامعه با چرخههای متعدد ممکن است از نظر زمان و منابع موجود برای یک پایاننامه فراتر رود. پروژههای دکترا معمولاً یک یا دو چرخه را تکمیل میکنند، خود فرآیند را به عنوان سهم تجربی در نظر میگیرند و محدودیتها را بر اساس مرحله اولیه تحقیق چارچوببندی میکنند. یک رابطه نظارتی قوی با تخصص PAR و فرآیندهای تأییدیه اخلاقی روشن ضروری است.
روشهای مرتبط
منابع
Kemmis, S., McTaggart, R., & Nixon, R. (2014). The Action Research Planner: Doing Critical Participatory Action Research. Springer.
باز کردن مرجع انتشارکپی شد.Reason, P., & Bradbury, H. (Eds.). (2006). Handbook of Action Research: Concise Paperback Edition. Sage.
باز کردن مرجع انتشارکپی شد.