Skip to content
بازگشت به نتایج جست‌وجو

مشاهده غیرمشارکتی — مشاهده میدانی نظام‌مند و منفصل

معرفی‌شده توسط
Raymond Gold (role typology); earlier roots in social survey movement and Chicago School sociology
سال
Formalized mid-20th century (Gold 1958); practice dates to late 19th-century social surveys
نوع
Qualitative / quantitative observational data collection
خانواده
Data collection

این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید

اندازه قلم

چه کاری انجام می‌دهد؟

مشاهده غیرمشارکتی روشی برای گردآوری داده است که در آن پژوهشگر رفتارها، تعاملات یا رویدادها را در یک محیط طبیعی یا ساختاریافته مشاهده می‌کند، بدون آنکه در فعالیت مورد مطالعه شرکت کند یا بر آن تأثیر بگذارد. مشاهده‌گر فاصله عمدی خود را از مشارکت‌کنندگان حفظ می‌کند تا تأثیر خود را بر پدیده‌های ثبت‌شده به حداقل برساند و یادداشت‌های میدانی، شمارش رفتاری یا ضبط‌هایی را تولید کند که رفتار طبیعی رخ‌داده را منعکس می‌کنند، نه رفتاری را که تحت تأثیر مشارکت پژوهشگر شکل گرفته است.

شهود پشت روش

به یک پژوهشگر حیات وحش فکر کنید که از بالای تپه به یک گله گرگ نگاه می‌کند — آنقدر نزدیک که همه چیز را ببیند، اما نه آنقدر نزدیک که نحوه رفتار گرگ‌ها را تغییر دهد. مشاهده غیرمشارکتی در پژوهش‌های اجتماعی و رفتاری به همین شیوه عمل می‌کند. پژوهشگر خود را به جای یک شاهد قرار می‌دهد تا یک بازیگر. این جدایی، غنای درونی مشاهده مشارکتی را با اصالت رفتاری بیشتر مبادله می‌کند: از آنجایی که پژوهشگر با مشارکت‌کنندگان تعامل ندارد، رفتارهای ثبت‌شده تا حد امکان به رفتار طبیعی نزدیک هستند. مبادله این است که تفسیر لزوماً از بیرون است.

تاریخ

ریشه‌های روش‌های مشاهده به بررسی‌های اجتماعی چارلز بوث در اواخر قرن نوزدهم و کار میدانی طبیعی چارلز بوث و جامعه‌شناسان مکتب شیکاگو در دهه‌های ۱۹۲۰-۱۹۳۰ بازمی‌گردد. طبقه‌بندی ریموند گلد در سال ۱۹۵۸ از نقش‌های مشاهده‌گر — مشارکت‌کننده کامل، مشارکت‌کننده به عنوان مشاهده‌گر، مشاهده‌گر به عنوان مشارکت‌کننده، و مشاهده‌گر کامل — چارچوب مفهومی بادوامی به این حوزه داد که مواضع مشارکتی را از غیرمشارکتی متمایز می‌کرد. روش‌شناسان بعدی از جمله لفلند، ادلر و ادلر، و انگروزینو، مشاهده غیرمشارکتی را در سنت‌های پژوهش میدانی کیفی تدوین کردند، در حالی که دانشمندان رفتاری طرح‌های کدگذاری ساختاریافته‌ای را برای کار مشاهده‌ای کمی توسعه دادند.

چه زمانی استفاده شود

هنگامی که هدف پژوهش مستندسازی رفتار یا تعامل طبیعی در زمینه است و شرکت در فعالیت آن را تغییر می‌دهد یا امکان‌پذیر نیست، از مشاهده غیرمشارکتی استفاده کنید. این روش به ویژه برای محیط‌های عمومی، رویه‌های سازمانی، پویایی گروهی یا هر وضعیتی که داده‌های خودگزارشی قابل اعتماد نباشند (مانند کودکان خردسال، رفتارهای عادتی که افراد به طور آگاهانه به آن‌ها فکر نمی‌کنند) مناسب است. این یک انتخاب ضعیف است زمانی که پدیده خصوصی یا حساس است و دسترسی از نظر اخلاقی مشکل‌ساز خواهد بود، زمانی که درک معنای درونی و انگیزه هدف اصلی است (مشاهده مشارکتی یا مصاحبه‌ها بهتر هستند)، یا زمانی که سوال پژوهش نیاز به استنتاج آماری نماینده در سراسر جمعیت بزرگ دارد (یک نظرسنجی کارآمدتر است).

محدودیت‌ها و ملاحظات

  • حضور مشاهده‌گر همچنان مقداری واکنش‌پذیری ایجاد می‌کند؛ بی‌طرفی کامل قابل دستیابی نیست.
  • دسترسی به محیط‌های خصوصی یا حساس اغلب محدود است و دامنه پدیده‌هایی را که می‌توان مطالعه کرد، محدود می‌کند.
  • هیچ دسترسی مستقیمی به معانی ذهنی، انگیزه‌ها یا استدلال مشارکت‌کنندگان ارائه نمی‌دهد — فقط آنچه از نظر خارجی قابل مشاهده است.
  • زمان‌بر: ثبت تنوع کافی رفتاری معمولاً نیازمند جلسات مشاهده طولانی و تکراری است.
  • خستگی مشاهده‌گر و توجه انتخابی می‌تواند سوگیری نظام‌مند ثبت را در طول دوره‌های طولانی مشاهده معرفی کند.

شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.

نقاط قوت

  • رفتار را همانطور که به طور طبیعی رخ می‌دهد، نه آنطور که شرکت‌کنندگان گزارش می‌دهند یا به یاد می‌آورند، ثبت می‌کند.
  • اثرات واکنشی ناشی از سوالات مصاحبه یا مشارکت پژوهشگر که رفتار مورد علاقه را تحریف می‌کند، وجود ندارد.
  • در طیف گسترده‌ای از محیط‌ها قابل اجرا است — کلاس‌های درس، برخورد بالینی، فضاهای عمومی، زمینه‌های سازمانی.
  • می‌تواند به اندازه کافی ساختاریافته باشد تا داده‌های کمی فراوانی رفتاری را تولید کند یا به اندازه کافی انعطاف‌پذیر باشد تا یادداشت‌های میدانی توصیفی غنی تولید کند.
  • به عنوان منبعی برای تثلیث در کنار مصاحبه‌ها یا نظرسنجی‌ها برای بررسی سازگاری بین رفتار گزارش‌شده و مشاهده‌شده مفید است.

کاربردها

  • ثبت الگوهای تعامل در کلاس درس برای مطالعه پویایی معلم-دانش‌آموز بدون شرکت مشاهده‌گر در درس.
  • مستندسازی الگوهای حرکت عابران پیاده و استفاده از فضا در تحقیقات طراحی شهری و بهداشت عمومی.
  • مشاهده گردش کار بالینی، رویه‌های تحویل بیمار، یا رفتارهای ایمنی در محیط‌های مراقبت‌های بهداشتی.
  • مطالعه رفتار اجتماعی در زمین بازی یا محل کار که در آن خودگزارشی نادرست یا غیرعملی خواهد بود.
  • نظارت بر رفتار حیات وحش یا حیوانات در اتولوژی و بوم‌شناسی (مدل کلاسیک مشاهده‌گر منفصل).
  • ثبت رفتار مصرف‌کننده در محیط‌های خرده‌فروشی یا خدماتی برای تحقیقات بازاریابی و عوامل انسانی.

چگونه کار می‌کند

چگونه کار می‌کند

1

پژوهشگر عملیاتی می‌کند که چه چیزی مشاهده خواهد شد: رفتارهای خاص، تعاملات، توالی‌ها یا محیط‌ها. برای مشاهده ساختاریافته، این یک طرح کدگذاری یا برنامه مشاهده تولید می‌کند؛ برای مشاهده بدون ساختار، مجموعه‌ای از مفاهیم حساس‌کننده را تولید می‌کند که نوشتن یادداشت‌های میدانی را هدایت می‌کنند. تعریف تمرکز از قبل از بارگذاری بیش از حد داده جلوگیری می‌کند و سازگاری تحلیلی را در طول جلسات تضمین می‌کند.

2

پژوهشگر دسترسی به محیط را مذاکره می‌کند و در صورت لزوم رضایت آگاهانه را از کسانی که مشاهده می‌شوند، دریافت می‌کند. نقش مشاهده‌گر فاش می‌شود (آشکار) یا کمتر رایج، پنهان (پنهانی) بسته به چارچوب اخلاقی مطالعه. موقعیت فیزیکی در محیط برنامه‌ریزی می‌شود تا مشاهده‌گر بتواند بدون ایجاد اختلال در فعالیت، ببیند و ثبت کند.

3

در طول جلسات مشاهده، پژوهشگر داده‌ها را بدون مشارکت ثبت می‌کند: نوشتن یادداشت‌های توصیفی میدانی، تکمیل برگه‌های شمارش ساختاریافته، یا ضبط مواد صوتی-تصویری. مشاهدات دارای مُهر زمانی و زمینه‌مند هستند. جلسات متعدد در دوره‌های زمانی مختلف، نمایندگی آنچه ثبت شده را افزایش می‌دهد.

4

حتی بدون مشارکت، حضور فیزیکی مشاهده‌گر می‌تواند رفتار را تغییر دهد (اثر هاوثورن). پژوهشگران با صرف زمان کافی در محیط قبل از شروع جمع‌آوری رسمی داده‌ها (عادت‌سازی)، با قرار دادن خود در موقعیتی نامحسوس و با ثبت اثرات مشاهده‌گر به عنوان یک لایه تحلیلی جداگانه در یادداشت‌های میدانی، واکنش‌پذیری را کاهش می‌دهند.

5

داده‌های ثبت‌شده به طور نظام‌مند کدگذاری و تحلیل می‌شوند. داده‌های مشاهده ساختاریافته (شمارش‌ها، تعداد رویدادها) می‌توانند تحت آمار توصیفی یا تحلیل فراوانی رفتاری قرار گیرند. یادداشت‌های میدانی بدون ساختار به صورت موضوعی یا از طریق تحلیل محتوا تحلیل می‌شوند. در هر دو شکل، تفسیر بر اساس آنچه دیده شده است، نه بر اساس گزارش‌های اطلاع‌دهندگان، استوار است.

دام‌های رایج

  • مشخص کردن ناکافی آنچه باید مشاهده شود — بدون تمرکز واضح یا طرح کدگذاری، یادداشت‌های میدانی حکایتی می‌شوند و در برابر تحلیل نظام‌مند مقاومت می‌کنند.
  • نادیده گرفتن واکنش‌پذیری — فرض اینکه چون پژوهشگر شرکت نمی‌کند، اثر مشاهده‌گر صفر است؛ دوره‌های عادت‌سازی و یادداشت‌های واکنش‌پذیری ضروری هستند.
  • برگزاری جلسات مشاهده بسیار کم یا بسیار کوتاه — عکس‌های فوری تک‌بازدیدی ممکن است رویدادهای غیرمعمول را ثبت کنند؛ مشاهدات را در طول زمان‌ها، روزها و شرایط پخش کنید.
  • درهم‌آمیختن مشاهده با تفسیر در یادداشت‌های میدانی — تمایز بین توصیف خام ('شرکت‌کننده الف رو برگرداند') از استنتاج ('شرکت‌کننده الف به نظر خسته می‌رسید') کیفیت داده را بالا نگه می‌دارد و تحلیل را شفاف می‌کند.
  • نادیده گرفتن اخلاق — مشاهده پنهانی، حتی در فضاهای عمومی، نیازمند بررسی اخلاقی است؛ تعهدات رضایت آگاهانه و ناشناس‌سازی داده‌ها باید با دقت در نظر گرفته شوند.

پرسش‌های متداول

تفاوت مشاهده غیرمشارکتی و مشارکتی چیست؟

در مشاهده مشارکتی، پژوهشگر برای درک درونی، در فعالیت شرکت می‌کند و با کسانی که مورد مطالعه قرار می‌گیرند تعامل دارد؛ در مشاهده غیرمشارکتی، پژوهشگر عمداً خارج از فعالیت باقی می‌ماند تا تأثیر بر آن را به حداقل برساند. مشاهده مشارکتی بینش ذهنی غنی‌تری اما اثر پژوهشگر بالاتری را به دست می‌دهد؛ مشاهده غیرمشارکتی سوابق رفتاری طبیعی‌تر اما بدون دسترسی به معنای درونی را به دست می‌دهد.

آیا مشاهده غیرمشارکتی نیاز به رضایت آگاهانه دارد؟

این بستگی به محیط و حوزه قضایی دارد. مشاهده در فضاهای واقعاً عمومی ممکن است نیازی به رضایت فردی نداشته باشد، اما محیط‌های سازمانی (مدارس، بیمارستان‌ها، محل کار) تقریباً همیشه نیاز دارند. مشاهده پنهانی در هر محیط غیرعمومی نگرانی‌های اخلاقی جدی را ایجاد می‌کند و نیاز به تأیید صریح هیئت اخلاق دارد. در صورت تردید، رضایت بگیرید و برای ناشناس‌سازی شناسه‌ها برنامه‌ریزی کنید.

چگونه می‌توانم سوگیری مشاهده‌گر را در یادداشت‌های میدانی کاهش دهم؟

از یک پروتکل مشاهده واضح که مشخص می‌کند چه چیزی و چگونه ثبت شود استفاده کنید؛ یادداشت‌های توصیفی را از یادداشت‌های تفسیری متمایز کنید؛ در صورت امکان مشاهدات مستقل متعدد انجام دهید؛ و با همکار خود که می‌تواند بررسی کند آیا استنتاج‌های شما بر اساس توصیفات ثبت‌شده است، بحث کنید. یادداشت‌های تأملی که موقعیت و واکنش‌های خودتان را مستند می‌کنند نیز به جداسازی مشاهده‌شده از مشاهده‌گر کمک می‌کنند.

آیا می‌توانم مشاهده غیرمشارکتی را با مصاحبه ترکیب کنم؟

بله، و این ترکیب از نظر روش‌شناختی ارزشمند است. مشاهده آنچه مردم انجام می‌دهند را مستند می‌کند؛ مصاحبه‌ها دلیل انجام آن و معنای آن را برای آنها ثبت می‌کنند. این دو منبع را می‌توان برای سازگاری (تثلیث) مقایسه کرد یا به صورت متوالی استفاده کرد — مشاهده برای تولید سوالات مصاحبه یا پیگیری گزارش‌های مصاحبه با شواهد رفتاری.

به چند جلسه مشاهده و چه مدت نیاز دارم؟

قانون ثابتی وجود ندارد، اما داده‌های تک‌جلسه‌ای به ندرت کافی هستند. جلسات متعدد در طول دوره‌های زمانی و شرایط مختلف، نمایندگی را بهبود می‌بخشد. یک راهنمای رایج برای مشاهده کیفی، ادامه دادن تا رسیدن به اشباع نظری است — هیچ الگوی رفتاری کاملاً جدیدی ظاهر نمی‌شود. برای کدگذاری رفتاری ساختاریافته، تحلیل توان بر اساس اندازه‌های اثر مورد انتظار و اهداف قابلیت اطمینان بین ارزیاب می‌تواند تعداد جلسات مورد نیاز را تعیین کند.

روش‌های مرتبط

منابع

  1. Gold, R. L. (1958). Roles in sociological field observations. Social Forces, 36(3), 217–223.

    باز کردن مرجع DOI
    کپی شد.
  2. Angrosino, M. (2007). Doing Ethnographic and Observational Research. Sage.

    شابک: 978-0761949800
    کپی شد.