نظریه دادهبنیاد تفسیری (Interpretive Grounded Theory)
- معرفیشده توسط
- Kathy Charmaz (interpretivist/constructivist strand); foundational grounded theory by Glaser & Strauss
- سال
- 1967 (foundational); interpretivist articulation ~2000–2006
- نوع
- Qualitative research methodology
- خانواده
- Qualitative design / analysis
این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید
چه کاری انجام میدهد؟
نظریه دادهبنیاد تفسیری یک روش کیفی است که ضمن اتخاذ موضع معرفتشناختی تفسیری، نظریهای عینی را به صورت استقرایی از دادهها میسازد. این رویکرد که توسط کیتی چارماز (Kathy Charmaz) به بهترین شکل توسعه یافته است، معتقد است که پژوهشگر و مشارکتکننده به طور مشترک معنا را میسازند، مقولهها کشف نمیشوند بلکه خلق میشوند، و نظریه حاصل، یکی از تبیینهای ممکن است نه بازنمایی عینی از واقعیت اجتماعی.
شهود پشت روش
نظریه دادهبنیاد کلاسیک، نظریه را چیزی مدفون در دادهها میدانست که منتظر کشف شدن است. نظریه دادهبنیاد تفسیری این استعاره را رد میکند. پژوهشگر با دیدگاهی، پیشینهای و مفروضاتی وارد هر مصاحبه و هر خط کدگذاری میشود؛ بنابراین نظریهای که پدیدار میشود، تحت تأثیر آن تعامل شکل میگیرد. آن را به مثابه گفتگویی میان پژوهشگر و دادهها در نظر بگیرید: تحلیلگر میپرسد «در اینجا از دیدگاه مشارکتکنندگان چه میگذرد؟» و با پرسشهای تازه به دادهها بازمیگردد تا زمانی که یک تبیین نظری منسجم و معتبر از فرایند شکل بگیرد. تعهد تفسیری، تأملپذیری (reflexivity) را به جای بیطرفی، لنگرگاه روششناختی قرار میدهد.
تاریخ
نظریه دادهبنیاد توسط بارنی گلیزر (Barney Glaser) و آنسلم استراوس (Anselm Strauss) در اثر سال ۱۹۶۷ خود با عنوان «کشف نظریه دادهبنیاد» (The Discovery of Grounded Theory) معرفی شد که از پژوهش آنها بر روی بیماران در حال مرگ نشأت گرفته بود. استراوس و کوربین (Strauss and Corbin) بعدها رویههای کدگذاری را نظاممند کردند (۱۹۹۰، ۱۹۹۸)، در حالی که گلیزر موضعی استقراییتر و عینگرایانهتر را حفظ کرد. از دهه ۱۹۹۰ به بعد، کیتی چارماز (Kathy Charmaz) بازنگری تفسیری یا سازندهگرایانه را توسعه داد که مفروضات پوزیتویستی رویکرد اصلی را به چالش کشید و به اثر برجسته سال ۲۰۰۶ او اوج گرفت. تبیین او اکنون شکل غالب تدریس شده در اکثر برنامههای پژوهش کیفی است.
چه زمانی استفاده شود
زمانی نظریه دادهبنیاد تفسیری را انتخاب کنید که هدف پژوهش، ساختن یک تبیین نظری از یک فرایند، تجربه یا پدیده اجتماعی از ابتدا باشد، و زمانی که پژوهشگر از معرفتشناسی تفسیری یا سازندهگرا پیروی میکند و اذعان دارد که دانش موقعیتمند است و معنا به طور مشترک ساخته میشود. این روش برای پدیدههایی که فاقد نظریه کافی هستند یا نظریههای موجود به جمعیت یا زمینه مورد نظر مناسب نیستند، کاربرد دارد. دادهها باید عمدتاً متنی باشند (رونوشت مصاحبهها، یادداشتهای میدانی، اسناد)؛ این روش برای مجموعه دادههای عددی مناسب نیست. اگر هدف توصیف فراوانی مضامین، آزمودن یک نظریه موجود، یا تولید یک پرتره روایی به جای یک مدل نظری است، آن را انتخاب نکنید؛ در این صورت پدیدارشناسی، مطالعه موردی یا تحلیل مضمون مناسبتر خواهند بود.
محدودیتها و ملاحظات
- تولید یک نظریه دادهبنیاد معتبر نیازمند دادههای قابل توجه، زمان و مهارت تحلیلی است؛ این یک روش سریع نیست.
- معیار پایان کار، اشباع نظری، عملیاتی کردن دشواری دارد و اغلب در عمل به طور کامل محقق نمیشود.
- نظریه حاصل، خاص زمینه و در سطح میانی است؛ ادعای تعمیم آماری گسترده ندارد.
- تصمیمات مربوط به کدگذاری و مقولهبندی تفسیری باقی میمانند؛ دو پژوهشگر که بر روی دادههای یکسان کار میکنند ممکن است نظریههای متفاوتی تولید کنند.
شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.
نقاط قوت
- تولید تبیینهای نظری اصیل از فرایندهای اجتماعی به جای صرفاً توصیف مضامین.
- نمونهگیری نظری تکرارشونده، گردآوری دادهها را به شدت با تحلیل نوظهور مرتبط نگه میدارد و بازده مفهومی را به حداکثر میرساند.
- موضع تفسیری، تأملپذیری را برجسته میکند و تأثیر پژوهشگر بر یافتهها را به جای پنهان کردن، شفاف میسازد.
- برای پدیدههای کمتر نظریهپردازی شده که چارچوبهای موجود به خوبی با جمعیت یا زمینه مطالعه مطابقت ندارند، مناسب است.
- انعطافپذیر در رشتههای مختلف — در علوم بهداشت، جامعهشناسی، آموزش، مدیریت و مددکاری اجتماعی استفاده میشود.
کاربردها
- توسعه نظریهای در مورد چگونگی مدیریت عدم قطعیت توسط بیماران در طول تشخیص و درمان سرطان.
- ساختن یک تبیین نظری از چگونگی شکلگیری هویت حرفهای توسط معلمان در اوایل کار در مدارس کممنابع.
- تبیین فرایند مذاکره مهاجران برای تعلق در فرهنگهای مبدأ و مقصد.
- نظریهپردازی در مورد چگونگی اتخاذ تصمیمات اختیاری توسط مددکاران اجتماعی خط مقدم تحت محدودیتهای سازمانی.
- تولید مدلی از چگونگی همکاری تیمهای پژوهشی در مرزهای رشتهای در محیطهای دانشگاهی.
چگونه کار میکند
چگونه کار میکند
پیش از گردآوری دادهها و در طول آن، پژوهشگر به صراحت موضع معرفتشناختی، دانش پیشین و جایگاه تأملپذیر خود را بیان میکند. نظریه دادهبنیاد تفسیری بر هستیشناسی سازندهگرا یا ذهنگرایانه (constructivist or subjectivist ontology) استوار است: معنا به عنوان امری مشترک میان پژوهشگر و مشارکتکننده در نظر گرفته میشود، نه چیزی که منتظر کشف شدن در دادهها باشد. این جایگاهگیری، تصمیمات نمونهگیری، طراحی مصاحبه و منطق تحلیل را شکل میدهد.
دادهها به صورت تکرارشونده و با استفاده از نمونهگیری نظری (theoretical sampling) گردآوری میشوند؛ فرایندی مداوم و هدفمند که در آن یافتههای اولیه تحلیلی، راهنمای انتخاب افراد مصاحبهشونده بعدی و موضوعاتی که باید عمیقاً بررسی شوند، میگردد. منابع داده معمولاً شامل مصاحبههای عمیق نیمهساختاریافته، مشاهدات میدانی و اسناد است. گردآوری و تحلیل به جای توالی، به صورت همزمان پیش میروند و تا رسیدن به اشباع نظری (theoretical saturation) ادامه مییابند.
دادهها در دو مرحله اصلی کدگذاری میشوند. کدگذاری اولیه (یا باز) برچسبهای کوتاه و نزدیک به دادهها را تولید میکند؛ اغلب به صورت اسم مصدر که عمل را ثبت میکنند (مانند «مدیریت عدم قطعیت»، «جستجوی تأیید»). سپس کدگذاری متمرکز (focused coding) تحلیلیترین کدها را انتخاب کرده و آنها را در کل مجموعه داده به کار میبرد تا بخشهای بزرگتر را دستهبندی و سنتز کند. در نظریه دادهبنیاد تفسیری، پژوهشگر در مورد چگونگی تأثیر دیدگاه خود بر انتخاب کد، شفافیت نشان میدهد، به جای ادعای ظهور عینی مقولهها.
در طول کدگذاری، تحلیلگر یادداشتهای تحلیلی (analytic memos) مینویسد؛ یادداشتهای غیررسمی اما از نظر نظری مهم که ایدههای نوظهور را ثبت میکنند، مقولهها را مقایسه میکنند، پرسشهایی را مطرح مینمایند و منطق نظریه در حال پیشرفت را توسعه میدهند. یادداشتبرداری موتور فکری نظریه دادهبنیاد است: فضایی است که در آن مفاهیم بسط داده میشوند، روابط احتمالی میان مقولهها آزمایش میشوند و جهت نمونهگیری نظری استدلال میشود.
هنگامی که کدهای متمرکز به مقولههای مفهومی تبدیل شده و یادداشتها خصوصیات و روابط آنها را بسط دادهاند، تحلیلگر مقولهها را در یک نظریه عینی منسجم ادغام میکند که فرایند اجتماعی اصلی را در بستر مطالعه توضیح میدهد. در نظریه دادهبنیاد تفسیری، نظریه به عنوان تفسیری معتبر و قابل قبول، در یک زمینه و دیدگاه خاص ارائه میشود، نه به عنوان قانونی جهانی.
دامهای رایج
- انجام تمام مصاحبهها پیش از شروع تحلیل — منطق تکرارشونده نمونهگیری نظری را نقض میکند و مانع از هدایت گردآوری دادههای بعدی توسط یافتههای اولیه میشود.
- حذف یادداشتبرداری — یادداشتها، یادداشتهای اختیاری نیستند؛ آنها مکانی هستند که نظریه در واقع ساخته میشود. مطالعاتی که یادداشتبرداری را حذف میکنند معمولاً توصیفهای موضوعی تولید میکنند، نه نظریه دادهبنیاد.
- اشتباه گرفتن کدهای متمرکز با مقولههای نهایی — بسیاری از تحلیلگران در مرحله کدگذاری متوقف میشوند بدون اینکه به ادغام مفهومی بپردازند؛ مرحله سنتز نظری چیزی است که نظریه دادهبنیاد را از تحلیل مضمون متمایز میکند.
- ادعای عینیت — نظریه دادهبنیاد تفسیری به صراحت مفهوم ظهور عینی مقولهها را رد میکند؛ عدم بحث در مورد جایگاه تأملپذیر پژوهشگر، تمامیت معرفتشناختی مطالعه را تضعیف میکند.
- انتخاب مشارکتکنندگان صرفاً بر اساس راحتی — نمونهگیری نظری نیازمند انتخاب مشارکتکنندگان و منابع داده بعدی بر اساس نیاز نظریه نوظهور است، نه صرفاً بر اساس دسترسی.
پرسشهای متداول
چه چیزی نظریه دادهبنیاد تفسیری را از نظریه دادهبنیاد سازندهگرا متمایز میکند؟
در بیشتر ادبیات، این دو برچسب یک موضع معرفتشناختی را توصیف میکنند — اصطلاح خود چارماز «نظریه دادهبنیاد سازندهگرا» است و این برچسب متعارف است. «نظریه دادهبنیاد تفسیری» توصیفگر گستردهتری است که توسط پژوهشگرانی استفاده میشود که با تفسیریگرایی همسو هستند بدون اینکه لزوماً مستقیماً به چارماز استناد کنند. در عمل، هر دو اصطلاح رد مفروضات عینگرایانه نظریه دادهبنیاد گلسری کلاسیک و پذیرش این نکته را نشان میدهند که پژوهشگر به طور فعال مقولههای تولید شده را شکل میدهد.
نظریه دادهبنیاد تفسیری چگونه با تحلیل مضمون متفاوت است؟
هر دو از کدگذاری استقرایی دادههای کیفی استفاده میکنند، اما اهداف متفاوت است. تحلیل مضمون به شناسایی و توصیف الگوها یا مضامین در سراسر مجموعه داده میپردازد. نظریه دادهبنیاد تفسیری به دنبال تولید یک نظریه است — یک تبیین مفهومی از یک فرایند یا رابطه، نه صرفاً فهرستی از مضامین. نظریه دادهبنیاد همچنین نیازمند نمونهگیری نظری و یادداشتبرداری است که هیچکدام بخشی از تحلیل مضمون استاندارد نیستند.
اشباع نظری چه زمانی حاصل میشود؟
اشباع زمانی حاصل میشود که گردآوری و کدگذاری دادههای اضافی، مقولههای مفهومی جدیدی تولید نمیکنند یا روابط میان مقولههای موجود را تغییر نمیدهند. در عمل، پژوهشگران اغلب یک هدف موقت (مثلاً ۲۰ تا ۳۰ مصاحبه) تعیین میکنند و سپس چند مصاحبه اضافی برای تأیید اشباع انجام میدهند. موضع تفسیری اذعان دارد که اشباع یک قضاوت است، نه یک نقطه پایان مکانیکی.
آیا میتوانم از نرمافزارهایی مانند NVivo یا ATLAS.ti استفاده کنم؟
بله — نرمافزارهای تحلیل داده کیفی به طور گسترده در مطالعات نظریه دادهبنیاد برای مدیریت دادهها، ذخیره یادداشتها و سازماندهی کدها استفاده میشوند. نرمافزار کار تحلیلی یا نظری را انجام نمیدهد؛ تصمیمات کدگذاری، نوشتن یادداشتها و ادغام مفهومی باید توسط پژوهشگر انجام شود. نرمافزار لجستیک را مدیریت میکند؛ ساخت نظریه کار انسانی باقی میماند.
حجم نمونه باید چقدر باشد؟
اندازه نمونه بر اساس منطق نمونهگیری نظری تعیین میشود تا یک عدد از پیش تعیین شده. اکثر مطالعات منتشر شده نظریه دادهبنیاد تفسیری بین ۱۵ تا ۴۰ مشارکتکننده استفاده میکنند، اما معیار اشباع نظری است، نه یک n ثابت. شروع با یک نمونه هدفمند کوچکتر و گسترش آن بر اساس نیازهای مفهومی نوظهور، رویکرد روششناختی مناسب است.
روشهای مرتبط
منابع
Charmaz, K. (2006). Constructing Grounded Theory: A Practical Guide Through Qualitative Analysis. Sage.
شابک: 978-0761973539کپی شد.Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1967). The Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research. Aldine.
شابک: 978-0202302607کپی شد.