Skip to content
بازگشت به نتایج جست‌وجو

تحلیل گفتمان در رسانه

معرفی‌شده توسط
Michel Foucault, Norman Fairclough
سال
1978
نوع
Method for examining how discourse in media constructs meaning, identity, and power relations
خانواده
Language, power, and representation analysis

این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید

اندازه قلم

چه کاری انجام می‌دهد؟

تحلیل گفتمان در رسانه روشی برای بررسی چگونگی استفاده متون رسانه‌ای از زبان، تصاویر، و الگوهای ارتباطی برای ساخت معنا، شکل‌دهی به هویت‌ها، و تداوم یا به چالش کشیدن روابط قدرت است. این روش که از تحلیل زبان‌شناختی و نظریه انتقادی — به ویژه مفهوم گفتمان میشل فوکو به عنوان نظامی برای تولید دانش و چارچوب تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) نورمن فرکلاف — توسعه یافته است، نشان می‌دهد که چگونه آنچه به ظاهر اطلاعات یا سرگرمی خنثی به نظر می‌رسد، در واقع در حفظ یا به چالش کشیدن سلسله‌مراتب و ایدئولوژی‌های اجتماعی مشارکت دارد. این روش به طور خاص به چگونگی عملکرد سیاسی گفتمان می‌پردازد: چه چیزی را برای اندیشیدن و گفتن ممکن می‌سازد، چه کسی را ممتاز می‌کند، و چه جایگزین‌هایی را نامرئی می‌سازد.

شهود پشت روش

بینش اصلی این است که زبان و بازنمایی بی‌گناه نیستند. گفتمان صرفاً انتقال حقایق از پیش موجود نیست؛ بلکه فعالانه واقعیت را می‌سازد، آنچه را عادی یا غیرعادی، مطلوب یا نامطلوب، ممکن یا ناممکن است تعریف می‌کند. گفتمان رسانه‌ای به ویژه قدرتمند است زیرا به مخاطبان انبوه می‌رسد و اغلب به عنوان اطلاعاتی یا خنثی مورد اعتماد است. با تحلیل اینکه چگونه متون رسانه‌ای واژگان را انتخاب می‌کنند، استدلال‌ها را تنظیم می‌کنند، به مراجع استناد می‌کنند، دیدگاه‌ها را شامل یا حذف می‌کنند، و مسائل را چارچوب‌بندی می‌کنند، ما درک می‌کنیم که چگونه گفتمان آنچه را طبیعی یا بدیهی به نظر می‌رسد، شکل می‌دهد. تحلیل گفتمان می‌پرسد: این متن چه جهان‌بینی‌هایی را مفروض می‌گیرد؟ منافع چه کسی را تامین می‌کند؟ چه جایگزین‌هایی را حذف می‌کند؟ چه چیزی را می‌توان متفاوت گفت؟

تاریخ

تحلیل گفتمان ریشه در زبان‌شناسی و تحلیل مکالمه دارد، اما در کار فوکو درباره قدرت و دانش (۱۹۷۸) یک چرخش انتقادی پیدا می‌کند، که استدلال می‌کند گفتمان ارتباطی خنثی نیست، بلکه دانش تولید می‌کند، دسته‌ها را تعریف می‌کند (جنون، جنسیت، جرم)، و روابط قدرت را حفظ می‌کند. نورمن فرکلاف تحلیل گفتمان انتقادی (CDA) را در دهه ۱۹۹۰ به طور خاص برای تحلیل متون رسانه‌ای و نهادی توسعه داد و یک مدل سه‌سطحی پیشنهاد کرد: تحلیل متن (ویژگی‌های زبان‌شناختی)، عمل گفتمانی (تولید و مصرف)، و عمل اجتماعی (زمینه‌های گسترده‌تر). تئون ون دایک و روث ووداک CDA را بیشتر توسعه دادند و پیچیدگی‌های زبان‌شناختی و توجه به ایدئولوژی را به آن افزودند. CDA در مطالعات رسانه، زبان‌شناسی کاربردی، و تحقیقات اجتماعی انتقادی برای تحلیل چگونگی مشارکت زبان در حفظ نابرابری، محوری شد.

چه زمانی استفاده شود

از این روش زمانی استفاده کنید که می‌خواهید چگونگی بازنمایی گروه‌های اجتماعی خاص در رسانه را تحلیل کنید، پوشش رسانه‌ای مسائل اجتماعی مورد مناقشه را بررسی کنید، چگونگی طبیعی‌سازی مواضع سیاسی خاص توسط زبان در رسانه را مطالعه کنید، نقش رسانه در ساخت هویت‌های اجتماعی (جنسیت، نژاد، طبقه، ملیت) را تحلیل کنید، یا مشارکت رسانه در روابط قدرت و ایدئولوژی را بررسی کنید. این روش به ویژه برای تحلیل انتقادی رسانه‌های خبری، پروپاگاندا، تبلیغات، یا محتوای سرگرمی ارزشمند است. این روش فرض می‌کند که زبان و بازنمایی برای واقعیت اجتماعی پیامدهایی دارند و تحلیل سیستماتیک می‌تواند مفروضات ایدئولوژیکی پنهان را آشکار کند.

محدودیت‌ها و ملاحظات

  • نیاز به دانش متنی دقیق دارد؛ تحلیل زمان‌بر است و بدون پشتیبانی محاسباتی مقیاس‌پذیری آن برای پیکره‌های بزرگ دشوار است.
  • تاکید بر متن ممکن است زمینه‌های تولید، تصمیمات سردبیری، یا منافع اقتصادی شکل‌دهنده رسانه را نادیده بگیرد.
  • بدون تحقیقات تکمیلی در زمینه دریافت، تفسیر یا تأثیرات مخاطب را مستقیماً اندازه‌گیری نمی‌کند.

شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.

نقاط قوت

  • نشان می‌دهد که چگونه رسانه از زبان به ظاهر خنثی برای پیشبرد منافع خاص استفاده می‌کند.
  • ماهیت ساختگی «طبیعی بودن» را آشکار می‌سازد — چگونه گفتمان برخی مواضع را بدیهی جلوه می‌دهد.
  • نسبت به روابط قدرت نهفته در بازنمایی حساس است.
  • قابل استفاده در انواع رسانه‌ها و زبان‌ها.

کاربردها

  • تحلیل چگونگی بازنمایی مهاجرت در گفتمان رسانه‌های خبری — چه استعاره‌هایی استفاده می‌شود، صدای چه کسانی گنجانده می‌شود، مهاجران و مهاجرت چگونه چارچوب‌بندی می‌شوند.
  • بررسی ارتباطات شرکتی یا گفتمان تبلیغاتی — شرکت‌ها چگونه تصویر خود را می‌سازند، چه ارزش‌هایی را فرا می‌خوانند، چگونه با مخاطبان ارتباط برقرار می‌کنند.
  • مطالعه گفتمان علمی یا پزشکی در رسانه — مسائل بهداشتی چگونه توضیح داده می‌شوند، چه تخصصی به رسمیت شناخته می‌شود، چه دانش عامیانه‌ای نادیده گرفته می‌شود.
  • تحلیل گفتمان سیاسی در رسانه — نامزدهای سیاسی چگونه بازنمایی می‌شوند، چه زبان و استعاره‌هایی احزاب یا ایدئولوژی‌های مختلف را مشخص می‌کنند.

چگونه کار می‌کند

چگونه کار می‌کند

1

متون رسانه‌ای (مقالات خبری، رونوشت‌ها، تبلیغات، پست‌های شبکه‌های اجتماعی، زیرنویس‌ها) مرتبط با یک موضوع، گروه، یا گفتمان خاص را در طول زمان جمع‌آوری کنید. دامنه را تعریف کنید: یک رسانه یا منابع متعدد، دوره زمانی خاص، معیارهای انتخاب.

2

در صورت نیاز، متون را رونویسی یا دیجیتالی کنید. برای رسانه‌های بصری، توضیحات دقیق ایجاد کنید. متون را به ترتیب زمانی یا بر اساس موضوع فهرست‌بندی کنید، با ذکر منبع، تاریخ انتشار، و هرگونه اطلاعات متنی درباره تولید یا توزیع.

3

الگوهای زبان‌شناختی و بازنمایی را بررسی کنید: (۱) واژگان و انتخاب‌های واژگانی — چه کلماتی استفاده یا اجتناب می‌شوند؟ (۲) استعاره‌ها و زبان مجازی — چه چارچوب‌های مفهومی فعال می‌شوند؟ (۳) دستور زبان و نحو — چه کسی در جملات عامل یا مفعول است؟ (۴) وجهیت — ادعاها چقدر قطعی یا تردیدآمیز هستند؟ (۵) بینامتنیت — به چه متون یا مراجع دیگری استناد می‌شود؟ (۶) سکوت‌ها — چه چیزی گفته نمی‌شود؟

4

الگوها را در سراسر نمونه ترسیم کنید: چه مضامین گفتمانی تکرار می‌شوند؟ گروه‌ها یا مسائل خاص چگونه به طور مداوم بازنمایی می‌شوند؟ چه تناقضات یا تنش‌هایی ظاهر می‌شوند؟ چه مفروضاتی زیربنای گفتمان هستند؟ روابط بین الگوهای گفتمانی و زمینه‌های اجتماعی، نهادها، یا روابط قدرت را تحلیل کنید.

5

توضیح دهید که گفتمان چه کار ایدئولوژیکی یا سیاسی انجام می‌دهد، چگونه آنچه را که درباره مسئله قابل شناخت است شکل می‌دهد، چه هویت‌ها و روابطی را می‌سازد، و گردش آن چه اثرات اجتماعی ممکن است داشته باشد.

دام‌های رایج

  • تفسیر بیش از حد انتخاب‌های زبان‌شناختی به عنوان دستکاری عمدی، به جای تشخیص رویه‌های حرفه‌ای معمول.
  • فرض اینکه تأثیرات گفتمان مستقیم و یکنواخت هستند، به جای اینکه توسط دانش مخاطب، مقاومت، و زمینه واسطه شوند.
  • فرافکنی دیدگاه‌های سیاسی تحلیلگر بر یافته‌ها، به جای اینکه تحلیل از مشاهده سیستماتیک نشأت بگیرد.

پرسش‌های متداول

آیا تحلیل گفتمان همان تحلیل آنچه مردم می‌گویند است؟

دقیقاً نه. تحلیل گفتمان الگوها را در چندین متن بررسی می‌کند، نه اظهارات فردی. به دنبال روش‌های سیستماتیک بازنمایی و صحبت کردن درباره چیزی است که در منابع مختلف تکرار می‌شود. یک نقل قول واحد داده است؛ تحلیل گفتمان آنچه را که مجموعه‌ای گسترده‌تر از متون درباره چگونگی بازنمایی مداوم یک موضوع یا گروه در رسانه نشان می‌دهد، شناسایی می‌کند. گفتمان بزرگتر از هر گفتار فردی است.

تحلیل گفتمان انتقادی چه تفاوتی با تحلیل گفتمان معمولی دارد؟

تحلیل گفتمان انتقادی به صراحت بررسی می‌کند که چگونه گفتمان با قدرت، ایدئولوژی، و نابرابری اجتماعی مرتبط است. نه تنها می‌پرسد «این چگونه ساخته شده است؟» بلکه می‌پرسد «این ساختار به نفع چه کسی است؟» و «چه جایگزین‌هایی حذف شده‌اند؟» تحلیل گفتمان معمولی ممکن است بر چگونگی عملکرد زبان‌شناختی زبان بدون تحلیل پیامدهای سیاسی تمرکز کند. CDA تحلیل زبان‌شناختی را با نظریه اجتماعی انتقادی ادغام می‌کند.

چه چیزی در تحلیل گفتمان به عنوان شواهد محسوب می‌شود؟

الگوهای زبان‌شناختی و بازنمایی شواهد هستند: انتخاب‌های کلمات تکراری، استعاره‌های ثابت، الگوها در اینکه چه کسی نقل قول یا استناد می‌شود، ساختارهای گرامری تکراری، سکوت‌ها یا غیبت‌ها. مثال‌های واحد می‌توانند الگوها را نشان دهند، اما ادعاها بر تکرار اثبات شده در متون استوار است. کدگذاری کمی به تعیین شیوع کمک می‌کند؛ تفسیر کیفی اهمیت را توضیح می‌دهد.

آیا می‌توانم گفتمان را در زبانی که به آن مسلط نیستم تحلیل کنم؟

با احتیاط. ظرافت‌های زبان‌شناختی حیاتی هستند؛ اصطلاحات، معانی ضمنی، و ارجاعات خاص فرهنگی اهمیت دارند. در حالت ایده‌آل، شما به آن زبان صحبت می‌کنید یا با افراد بومی کار می‌کنید. می‌توانید الگوهای ساختاری (چه کسی نقل قول می‌شود، صدای مجهول در مقابل معلوم) را بدون دانش عمیق زبان‌شناختی تحلیل کنید، اما تفسیر واژگان و بلاغت از تسلط بهره می‌برد. ترجمه مشکلات تفسیری اضافی را به همراه دارد.

آیا تحلیل گفتمان فرض می‌کند که رسانه تأثیرات مستقیمی بر مخاطبان دارد؟

لزوماً نه. محققان CDA اذعان دارند که مخاطبان مفسران فعالی هستند که ممکن است گفتمان رسانه را مقاومت کنند، بازتفسیر کنند، یا نادیده بگیرند. تحلیل گفتمان به معنای تحلیل یک سطح از معناسازی است؛ ادعا نمی‌کند که مخاطبان به طور خودکار معانی ساخته شده توسط رسانه را می‌پذیرند. ترکیب با مطالعات دریافت یا تحقیقات مخاطب، تصویر کامل‌تری از تأثیرات گفتمان ارائه می‌دهد.

روش‌های مرتبط

منابع

  1. Fairclough, N. (1992). Discourse and Social Change. Polity Press.

    باز کردن مرجع انتشار
    کپی شد.
  2. Foucault, M. (1980). Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings 1972-1977. Pantheon Books.

    باز کردن مرجع انتشار
    کپی شد.
  3. Van Dijk, T. A. (2015). Critical Discourse Studies: A Sociocognitive Approach. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of Critical Discourse Studies (3rd ed., pp. 62-86). SAGE.

    باز کردن مرجع DOI
    کپی شد.
  4. Wodak, R., & Meyer, M. (2009). Critical Discourse Analysis: History, Agenda, Theory and Methodology. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of Critical Discourse Analysis (2nd ed., pp. 1-33). SAGE.

    باز کردن مرجع انتشار
    کپی شد.