Skip to content
بازگشت به نتایج جست‌وجو

پدیدارشناسی انتقادی — پژوهش پدیدارشناختی انتقادی

معرفی‌شده توسط
Lisa Guenther, Gayle Salamon, Alia Al-Saji (among others); draws on Husserl, Heidegger, Merleau-Ponty, and Frankfurt School critical theory
سال
Late 20th–early 21st century (fully articulated ~2000s–2010s)
نوع
Qualitative research approach — interpretive and emancipatory
خانواده
Qualitative design / analysis

این متن ترجمه ماشینی است و هنوز بازبینی نشده است. متن اصلی را به انگلیسی بخوانید

اندازه قلم

چه کاری انجام می‌دهد؟

پدیدارشناسی انتقادی یک رویکرد پژوهشی کیفی است که روش‌های کلاسیک پدیدارشناسی را با نظریه انتقادی ادغام می‌کند تا بررسی کند که چگونه نیروهای ساختاری — نژاد، جنسیت، طبقه، ناتوانی و سایر محورهای قدرت — تجربه زیسته را شکل داده و محدود می‌کنند. این رویکرد به جای توصیف خنثی جوهره‌های جهانی، می‌پرسد که تجربیات چه کسانی در مرکز قرار دارد، چه کسانی به حاشیه رانده شده‌اند، و چگونه ساختارهای اجتماعی سرکوبگر در بدن و در زندگی روزمره بازتولید می‌شوند. این رویکرد توسط پژوهشگرانی مانند لیزا گوئنتر، گیِل سالامون و آلیا الساجی به عنوان یک حوزه متمایز تثبیت شده است.

شهود پشت روش

پدیدارشناسی استاندارد می‌پرسد «این تجربه چگونه است؟» پدیدارشناسی انتقادی یک پیگیری فوری را اضافه می‌کند: «و این تجربه چگونه توسط ساختارهای قدرت تولید، محدود یا انکار می‌شود؟» هنگامی که یک پژوهشگر از افراد زندانی می‌خواهد تجربه زیسته انزوای انفرادی را توصیف کنند، یا از زنان رنگین‌پوست می‌خواهد که پیمایش مراقبت‌های بهداشتی را توصیف کنند، پدیدارشناسی انتقادی اصرار دارد که حساب‌های آن‌ها را نمی‌توان از نژادپرستی سیستمی، سیاست‌های زندان‌بانانه یا جنسیت‌گرایی جدا کرد. این روش توصیف و نقد ساختاری را در کنار هم نگه می‌دارد و آن را از پدیدارشناسی محض و رویکردهای صرفاً انتقادی گفتمانی متمایز می‌کند.

تاریخ

پدیدارشناسی انتقادی از تنش مداوم در فلسفه پدیدارشناسی در مورد رابطه آن با سیاست و قدرت پدیدار شد. پدیدارشناسان اولیه، از جمله هوسرل و مرلوپونتی، به دلیل تولید روایت‌هایی از تجربه که به طور ضمنی سوژه سفید، بدنی سالم، و غربی را به عنوان هنجار جهانی در نظر می‌گرفتند، مورد انتقاد قرار گرفتند. فیلسوفان فمینیست از جمله ایریس ماریون یانگ و ساندرا لی بارتکی در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ با توجه به بدنمندی جنسیتی و نژادی شده، شروع به چالش کشیدن این جهان‌شمولی کردند. در دهه‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰، پژوهشگرانی مانند لیزا گوئنتر، آلیا الساجی و گیِل سالامون «پدیدارشناسی انتقادی» را به عنوان یک برنامه تحقیقاتی صریح تثبیت کردند که در نهایت در جلد ویرایش شده ۵۰ مفهوم برای پدیدارشناسی انتقادی (انتشارات دانشگاه نورث‌وسترن) در سال ۲۰۲۰ به اوج خود رسید، که اکنون یک مرجع کلیدی برای این حوزه است.

چه زمانی استفاده شود

هنگامی از پدیدارشناسی انتقادی استفاده کنید که سؤال تحقیق شما مربوط به چگونگی تجربه پدیده‌هایی توسط افراد گروه‌های به حاشیه رانده شده یا از نظر ساختاری آسیب‌پذیر باشد که توسط قدرت، ستم، یا محرومیت سیستمی شکل گرفته‌اند — به عنوان مثال، تجربیات زیسته نمایه نژادی، تبعیض ناتوانی، خشونت مبتنی بر جنسیت، یا غفلت سازمانی. این روش زمانی مناسب است که توصیف به تنهایی کافی نباشد و پژوهشگر متعهد به قرار دادن یافته‌ها در چارچوب نظری انتقادی باشد. این روش زمانی مناسب نیست که سؤال تحقیق خنثی یا اکتشافی بدون بعد ساختاری باشد، زمانی که پژوهشگر فاقد مبنای نظری در چارچوب‌های انتقادی مورد نیاز برای اجرای دقیق مرحله نقد باشد، یا زمانی که هدف تولید یافته‌های قابل تعمیم آماری باشد. اگر شرکت‌کنندگان از موقعیت‌های آسیب‌پذیر ساختاری نباشند، پدیدارشناسی استاندارد یا پدیدارشناسی تفسیری احتمالاً کافی است.

محدودیت‌ها و ملاحظات

  • نیاز دارد که پژوهشگر در هر دو روش پدیدارشناسی و حداقل یک سنت نظری انتقادی مسلط باشد — این ترکیب نیازمند آمادگی قابل توجهی است.
  • یافته‌ها از نظر آماری قابل تعمیم نیستند؛ پدیدارشناسی انتقادی ادعاهایی در مورد شرایط ساختاری مطرح می‌کند، نه شیوع جمعیت.
  • جهت‌گیری رهایی‌بخش می‌تواند تنش با فرآیندهای بررسی اخلاقی هیئت‌های سازمانی (IRB) ایجاد کند، که ممکن است طرح‌های مبتنی بر فعالیت یا حمایت را در خود جای ندهند.
  • موقعیت پژوهشگر بار اصلی را به دوش می‌کشد: اگر به طور واقعی مورد بررسی قرار نگیرد، چارچوب انتقادی می‌تواند به جای تحلیل اساسی، به ویترین تبدیل شود.
  • داوران همکار در فرهنگ‌های رشته‌ای پوزیتیویستی‌تر ممکن است در برابر جهت‌گیری صریحاً سیاسی این روش مقاومت کنند.

شرایط منبع جایگزین بررسی علمی مستقل یا اعتبارسنجی توسط موتور تحلیل نیست.

نقاط قوت

  • غنای پدیداری و توضیح ساختاری را در یک مطالعه واحد نگه می‌دارد و از جدایی بین توصیف تجربی و نقد اجتماعی اجتناب می‌کند.
  • به صراحت تحقیق را سیاسی می‌کند: مشخص می‌کند چه کسانی از پدیده‌های مورد مطالعه سود می‌برند و چه کسانی آسیب می‌بینند، و منافع تحقیق را آشکار می‌سازد.
  • روایت‌های گروه‌هایی را که تجربیاتشان به طور معمول از سنت‌های تحقیقاتی جریان اصلی حذف می‌شود، در مرکز قرار می‌دهد.
  • سازگار با طرح‌های تحقیقاتی مشارکتی و کنش‌محور، یافته‌ها را به جای اینکه فقط برای مخاطبان دانشگاهی، برای جوامع قابل استفاده می‌سازد.
  • انعطاف‌پذیر از نظر نظری — بسته به پدیده می‌تواند از چارچوب‌های فمینیستی، انتقادی نژاد، کوئیر، ناتوانی، یا استعماری‌زدایی استفاده کند.
  • بر پایه‌ای فلسفی قوی (هوسرل، مرلوپونتی، هایدگر) بنا شده و آن را به قلمرو سیاسی معاصر گسترش می‌دهد.

کاربردها

  • بررسی تجربه زیسته زندان، انزوای انفرادی، یا تماس با سیستم قضایی کیفری از دیدگاه کسانی که تحت سیستم‌های زندان‌بانانه قرار دارند.
  • مطالعه چگونگی تجربه افراد نژادی شده از نظارت بدنی، نمایه نژادی، یا خرده‌حملات در محیط‌های سازمانی روزمره.
  • تحقیق در مورد تجربیات افراد ناتوان از فضاهای غیرقابل دسترس، برخورد با پزشکان، یا محرومیت اجتماعی به گونه‌ای که روایت‌های شخصی را به ساختارهای تبعیض‌آمیز نسبت به افراد ناتوان پیوند دهد.
  • کاوش در مورد چگونگی تجربه زنان، افراد غیرباینری، یا افراد ناهم‌جنس‌گرا از سیستم‌های مراقبت‌های بهداشتی، محیط‌های کاری، یا فضای عمومی.
  • تحلیل تجربیات پناهندگان و پناهجویان از آوارگی، عبور از مرز، و محرومیت در چارچوب رژیم‌های مهاجرت.
  • تحقیق در مورد تجربه فقر ساختاری یا ناامنی مسکن برای پیوند دادن روایت‌های بدنی و عاطفی به شرایط سیاست و نهادی.

چگونه کار می‌کند

چگونه کار می‌کند

1

پژوهشگر موقعیت اجتماعی خود — نژاد، جنسیت، طبقه، موقعیت سازمانی — را بیان می‌کند و توضیح می‌دهد که چگونه ممکن است بر دسترسی به شرکت‌کنندگان، تفسیر روایت‌ها و منافع سیاسی مطالعه تأثیر بگذارد. این صرفاً بازتابندگی نیست، بلکه اذعان انتقادی است که تولید دانش همیشه موقعیت‌مند و از نظر سیاسی درگیر است. مفروضاتی که در اینجا کنار گذاشته می‌شوند نه تنها سوگیری‌های شخصی، بلکه ایدئولوژی‌های غالب را که نابرابری را طبیعی جلوه می‌دهند نیز شامل می‌شوند.

2

روایت‌های غنی اول شخص از تجربه زیسته از طریق مصاحبه‌های عمیق، گروه‌های کانونی، مشاهده مشارکتی، یا روایت‌های خودزندگی‌نامه‌ای با شرکت‌کنندگانی که معمولاً اعضای گروه‌های به حاشیه رانده شده یا از نظر ساختاری آسیب‌پذیر هستند، جمع‌آوری می‌شود. جمع‌آوری داده‌ها به گونه‌ای طراحی شده است که غیر استخراجی باشد: شرکت‌کنندگان به عنوان مفسران مشترک وضعیت خودشان تلقی می‌شوند، نه صرفاً منابع داده. اندازه نمونه‌های معمول منعکس‌کننده پدیدارشناسی (۵ تا ۲۵ نفر) است، اگرچه نمونه‌های هدفمند کوچکتر زمانی که دسترسی به گروه دشوار باشد، پذیرفته می‌شوند.

3

رونوشت‌ها و یادداشت‌های میدانی به دقت برای محتوای پدیداری — بافت آنچه شرکت‌کنندگان توصیف می‌کنند — و برای ردپای محدودیت ساختاری خوانده می‌شوند: لحظاتی که قدرت، محرومیت، یا عادی‌سازی در زبان تجربه ظاهر می‌شوند. پژوهشگر واحدهای معنایی و خوشه‌های موضوعی را در سنت پدیدارشناسی شناسایی می‌کند و همزمان می‌پرسد که چه شرایط اجتماعی و سیاسی هر خوشه را ممکن یا اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.

4

یافته‌های موضوعی در گفت‌وگو با چارچوب‌های نظری انتقادی — نظریه فمینیستی، نظریه انتقادی نژاد، مطالعات ناتوانی، نظریه کوئیر، یا موارد مشابه — قرار می‌گیرند تا نیروهای ساختاری را که روایت‌های زیسته به آن‌ها اشاره دارند، نام‌گذاری کنند. این مرحله فراتر از توصیف به توضیح می‌رود: الگوهای تجربه به مکانیسم‌های قابل بازتولید قدرت پیوند داده می‌شوند، نه اینکه صرفاً پدیده‌های فردی یا روانی تلقی شوند.

5

ترکیب به سمت اهداف رهایی‌بخش هدایت می‌شود: یافته‌ها به گونه‌ای نوشته و منتشر می‌شوند که بتوانند توسط جوامع، حامیان، یا سیاست‌گذاران برای به چالش کشیدن شرایطی که تجربیات مورد مطالعه را محدود می‌کنند، مورد استفاده قرار گیرند. پژوهشگر بررسی می‌کند که چگونه دانش به شرکت‌کنندگان بازگردانده می‌شود و آیا تحقیق خطر تقویت همان ساختارهایی را که نقد می‌کند، دارد.

دام‌های رایج

  • اضافه کردن نقد پس از واقعیت — در نظر گرفتن توصیف پدیدارشناختی به عنوان کار واقعی و افزودن یک پاراگراف نظریه انتقادی در پایان، نه پدیدارشناسی خوب و نه نقد واقعی را تولید می‌کند؛ تحلیل ساختاری باید در کل فرآیند بافته شود.
  • کاهش شرکت‌کنندگان به قربانی — پدیدارشناسی انتقادی باید آسیب ساختاری را نام ببرد بدون اینکه عاملیت، تاب‌آوری، یا پیچیدگی شرکت‌کنندگان را از بین ببرد؛ روایت‌های بیش از حد تعیین‌شده از ستم، افرادی را که تجربیاتشان مورد مطالعه قرار می‌گیرد، مسطح می‌کند.
  • انتخاب چارچوب انتقادی که با پدیده مطابقت ندارد — اعمال نظریه فمینیستی بر تجربیاتی که عمدتاً ریشه در ساختارهای زندان‌بانانه نژادی دارند، یا بالعکس، خطاهای طبقه‌بندی ایجاد می‌کند که مرحله نقد را تضعیف می‌کند.
  • نادیده گرفتن بازگرداندن دانش — ادعای هدف رهایی‌بخش در حالی که یافته‌هایی تولید می‌شود که فقط برای مخاطبان دانشگاهی قابل درک است، با تعهدات این روش در تضاد است؛ فرمت‌های قابل دسترس، بررسی اعضا، و انتشار در جامعه را در نظر بگیرید.
  • ادغام پدیدارشناسی انتقادی با تحلیل گفتمان انتقادی — اولی ریشه در تجربه زیسته و بدنی و فلسفه پدیدارشناسی دارد؛ دومی زبان و ساختارهای متن را تحلیل می‌کند؛ این دو مکمل یکدیگرند اما قابل تعویض نیستند.

پرسش‌های متداول

پدیدارشناسی انتقادی چگونه با پدیدارشناسی استاندارد تفاوت دارد؟

پدیدارشناسی استاندارد به دنبال توصیف ساختار اساسی یک تجربه زیسته تا حد امکان است، معمولاً با کنار گذاشتن زمینه ساختاری یا سیاسی برای نزدیک ماندن به پدیده‌ها. پدیدارشناسی انتقادی آن دقت توصیفی را حفظ می‌کند اما از جدا کردن تجربه از ساختارهای قدرتی که آن را تولید، محدود یا انکار می‌کنند، خودداری می‌کند. مراحل تحلیلی شامل یک مرحله نقد اجباری است که در آن یافته‌های موضوعی به چارچوب‌هایی مانند نظریه انتقادی نژاد، نظریه فمینیستی، یا مطالعات ناتوانی پیوند داده می‌شوند.

کدام چارچوب نظری انتقادی را باید با پدیدارشناسی انتقادی جفت کنم؟

چارچوب باید برای مطابقت با بعد ساختاری پدیده انتخاب شود، نه اینکه به طور دلخواه انتخاب شود. اگر تجربیات مورد مطالعه عمدتاً تحت تأثیر سلسله مراتب نژادی قرار دارند، نظریه انتقادی نژاد جفت طبیعی است. تجربیات جنسیتی یا بینافردی نیازمند چارچوب‌های فمینیستی یا بینافردی هستند. تجربیات مرتبط با ناتوانی نیازمند مطالعات انتقادی ناتوانی هستند. استفاده همزمان از چندین چارچوب امکان‌پذیر است اما نیازمند بیان واضح چگونگی تعامل آن‌ها است.

آیا پدیدارشناسی انتقادی به موضع‌گیری سیاسی یا فعالانه نیاز دارد؟

این روش نیازمند یک جهت‌گیری رهایی‌بخش است — پژوهشگر باید در مورد نیروهای ساختاری که تجربه را شکل می‌دهند صریح باشد و متعهد به تولید دانشی باشد که بتواند برای به چالش کشیدن آن نیروها استفاده شود. این با فعال بودن یکسان نیست؛ وظیفه اصلی پژوهشگر تحقیق دقیق است. با این حال، این روش با ادعای عینیت بی‌طرفانه در تضاد است و پژوهشگران باید آماده باشند تا این موضوع را به داوران از سنت‌های پوزیتیویستی توضیح دهند.

آیا پدیدارشناسی انتقادی می‌تواند با تحقیقات عملی مشارکتی ترکیب شود؟

بله — این یکی از پربارترین ترکیب‌ها است. تحقیقات عملی مشارکتی در تعهد خود به تولید مشترک دانش با جوامع به حاشیه رانده شده، نه بر روی آن‌ها، و جهت‌دهی یافته‌ها به سمت تغییر، با پدیدارشناسی انتقادی مشترک است. این ترکیب هم مرحله رهایی‌بخش پدیدارشناسی انتقادی و هم مبنای نظری کار مشارکتی را تقویت می‌کند.

چگونه موقعیت‌مندی را به عنوان یک پژوهشگر درونی یا بیرونی مدیریت کنم؟

هر دو موقعیت خطرات مشخصی دارند. پژوهشگران درونی ممکن است به طور ناخواسته تجربیاتی را که با تجربیات خودشان مغایرت دارد، خاموش کنند؛ پژوهشگران بیرونی ممکن است روایت‌ها را اشتباه تفسیر کنند یا دانش را بدون بازگشت کافی به جامعه استخراج کنند. پدیدارشناسی انتقادی نیازمند این است که موقعیت‌مندی به طور صادقانه در طول جمع‌آوری داده‌ها و تحلیل مورد بررسی قرار گیرد — نه اینکه یک بار در ابتدا حل شود، بلکه با پیشرفت مطالعه و با افزایش ادعاهای ساختاری خاص که مرحله نقد طلب می‌کند، مورد بازبینی قرار گیرد.

روش‌های مرتبط

منابع

  1. Guenther, L. (2020). Critical phenomenology. In G. Weiss, A. V. Murphy, & G. Salamon (Eds.), 50 Concepts for a Critical Phenomenology (pp. 11–16). Northwestern University Press.

    شابک: 978-0810141018
    کپی شد.
  2. Salamon, G. (2018). The Life of the Body: Phenomenology and Ethics. Columbia University Press.

    باز کردن مرجع انتشار
    کپی شد.